Տաթևիկ Հայրապետյան. «Եթե մեր դեսպանատներն ու ԱԳՆ-ն նորմալ աշխատեն «Արևմտյան Ադրբեջան» թեզի դեմ, Ալիևը հաստատ ոչինչ չի կարողանա ամրագրել»
Ադրբեջանագետ Տաթևիկ Հայրապետյանը կարծում է, որ «վերադարձ Արևմտյան Ադրբեջան» թեման ակտիվորեն շրջանառվում է արդեն ավելի քան երեք տարի։ Ադրբեջանական կողմը պարբերաբար կազմակերպում է միջոցառումներ, համաժողովներ և նմանատիպ ակցիաներ ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ դրա սահմաններից դուրս։
REGIONSTV-ի հետ զրույցում ադրբեջանագետը նշեց, որ հարևան երկրում այս թեման շատ ակտիվորեն տարածում են 2022 թվականի դեկտեմբերի 24-ից՝ այսինքն՝ Արցախն Ադրբեջանի կազմում ճանաչելուց երկու ամիս անց։
Նա հիշեցրեց՝ Ալիևն դեկտեմբերի 24-ի իր ելույթում ընդգծեց, որ իրեն հաջողվում է այս թեման շրջանառության մեջ դնել, քանի որ, ըստ նրա, ղարաբաղյան հակամարտությունը կարգավորված է․« Փաստացի, մինչև 2022 թվականն էլ Ադրբեջանը հայտարարություններ էր անում Հայաստանի տարածքի տարբեր շրջանների վերաբերյալ։ Բայց այն, որ այս հայեցակարգը շրջանառության մեջ է դրվել Արցախի թեմայով ընդունված որոշումներից հետո, նույնպես փաստ է։ Հանրային դաշտում առկա բոլոր պնդումները, թե սա Լեռնային Ղարաբաղի հայերի վերադարձի իրավունքի հայելային կրկնությունն է, լիովին սխալ են, որովհետև երբ այս թեման դրվեց քննարկման, Լեռնային Ղարաբաղի հայերը դեռ ապրում էին Արցախում, հետևաբար այդ պահին վերադարձի իրավունքի թեմա գոյություն չուներ։
Այս թեման ընդհանուր առմամբ ամբողջությամբ կեղծ է, որովհետև «Արևմտյան Ադրբեջան» երբեք գոյություն չի ունեցել։ Պատմության մեջ, աշխարհաքաղաքական քարտեզի վրա չեն եղել փաստեր, որ Հայաստանի Հանրապետության տարածքը կոչվի «Արևմտյան Ադրբեջան»։ Ադրբեջանը դա հորինել է, քանի որ տարածքային հավակնություններ ու օկուպացիոն ծրագրեր ունի Հայաստանի նկատմամբ, և նա այդ մասին խոսում է շատ ուղղակի՝ այս հարցի հետ կապված պետական ռեսուրսներ հատկացնելով»։
Հայրապետյանը կտրականապես դեմ է, որ որևէ կերպ համեմատվի ադրբեջանցիների վերադարձը Արցախը բռնի լքած հայերի վերադարձի հարցի հետ։
«Նախևառաջ այն պատճառով, որ արցախցիների իրավունքը չի հորինվել ո՛չ Փաշինյանի, ո՛չ Ալիևի կողմից։ Միջազգային դատարաններն են ամրագրել այդ իրավունքը, իսկ ադրբեջանցիների իրավունքը կամ այսպես կոչված «Արևմտյան Ադրբեջանը», որը «փոխանցված» է Հայաստանի Հանրապետությանը, բացառապես Իլհամ Ալիևի հորինվածքն է։ Չկան ոչ մի փաստեր, դրան չկա որևէ միջազգային իրավական հաստատում։ Սա վտանգավոր հայեցակարգ է, որն այս պահին պատշաճ պատասխան չի ստանում։ Ալիևի ձևակերպումը՝ «ադրբեջանցիներն ապրել են Հայկական ԽՍՀ-ում և ունեն իրավունքներ», չի կարող որևէ ամրագրում ստանալ իրավական ոլորտում։ Բայց այն գուցե հնարավոր լիներ դնել նույն հարթության վրա, եթե հայկական կողմն ասեր. «Խորհրդային Ադրբեջանում՝ Բաքվում, Սումգայիթում, Գանձակում (Կիրովաբադ) ապրել է ավելի քան կես միլիոն հայ, և դա արձանագրված է այն ժամանակվա խորհրդային վիճակագրական տվյալներով, որոնք բռնի տեղահանվել են իրենց տներից։ Այդ ժամանակվա ողջ խորհրդային մամուլն ունի հսկայական քանակությամբ նյութեր Սումգայիթի մասին գրքերում, դրան հաջորդած դատական գործընթացների մասին»։ Բոլոր փաստերը մեր ձեռքում են, իրավունքները՝ մեր ձեռքում, բայց քանի որ իշխանությունները զբաղված են բացառապես Բաքվի շահերի սպասարկմամբ, Ադրբեջանն այսքան լկտիացել է մեր նկատմամբ»,- ասաց փորձագետը։
Հարկ է նշել, որ այն դեպքում, երբ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը պնդում է, թե խաղաղություն է կնքել Ադրբեջանի հետ՝ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում համաձայնագիր ստորագրելով, Ադրբեջանում չեն թաքցնում, որ «արևմտյան ադրբեջանցիների» վերադարձը իբր «իրենց հայրենի հողեր» հանդիսանում է երկրի արտաքին քաղաքական հայեցակարգի կարևոր առաջնահերթություններից մեկը։
Հունիսի 18-ին Օրդուբադում անցկացվեց «Վերադարձ Արևմտյան Ադրբեջան» երրորդ կոնգրես-փառատոնը՝ Ադրբեջանի նախագահի ներկայացուցչության և «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքի» համատեղ կազմակերպմամբ։ Այսպես կոչված «Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքի» խորհրդի նախագահ Ազիզ Ալեքբերլին հայտարարեց, որ «հայկական ղեկավարությունը պետք է հաշվի առնի տարածաշրջանում ձևավորված նոր իրողությունները։ Հայաստանը պետք է պայմաններ ստեղծի «արևմտյան ադրբեջանցիների» անվտանգ վերադարձի համար, այս հարցը պետք է դառնա Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության գործընթացի շրջանակներում քննարկվող թեմաներից մեկը։ Առանց այս իրավունքի վերականգնման դժվար կլինի խոսել տարածաշրջանում կայուն և տևական խաղաղության մասին»։
Հունիսի 24-ին Վաշինգտոնում՝ ԱՄՆ Կոնգրեսում, Բաքվի նախաձեռնող խմբի նախաձեռնությամբ նախատեսված էր համաժողով, որն ուղղված էր այսպես կոչված «Արևմտյան Ադրբեջանի» նարատիվի առաջմղմանը։ Կազմակերպիչները փորձում են օգտագործել մարդու իրավունքների տերմինաբանությունը՝ ռևիզիոնիստական (վերանայողական) օրակարգը լեգիտիմացնելու համար։ «Վերադարձի» քողի տակ նրանք փաստացի առաջ են մղում այն գաղափարը, որ Հայաստանի ինքնիշխան տարածքը կարող է ներկայացվել որպես Ադրբեջանի պատմական և քաղաքական հավակնությունների օբյեկտ։
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն այսօր լրագրողների հետ ճեպազրույցում անդրադառնալով Ադրբեջանում «Արևմտյան Ադրբեջանի» թեմայով քննարկումների ակտիվացմանն, ասել է․ «Հիմա, օրինակ, քննարկվում է, որ Միացալ Նահանգների Սենատում Ձեր ասած թեմայով քննարկում է լինելու, բայց, իհարկե, լռության է մատնվում էն, որ ընդամենը տասն օր առաջ կամ մի քիչ ավելի առաջ հայկական կազմակերպությունները օրակարգ են մտցրել հարց, որը, ըստ էության, վերաբերում է Ղարաբաղյան շարժման շարունակությանը։ Քանի դեռ օրինակ Ազգային ժողովի դահլիճում դրված են Ղարաբաղի դրոշներ, քանի էդ խոսույթը Հայաստանի Հանրապետությունում շարունակվում է, է հայելային ձևով դա շարունակվելու է: Դա ընդամենը մեկը մյուսին պայմանավորող գործոններ են»։
Փաշինյանը հավելել է․«ԱՄՆ դաշնակցական լոբբինգը ինչքան այդ ուղղությամբ ջանքեր գործադրի, ինչքան քայլեր անի, ստանալու են… Այսինքն ցանկացած քայլ, որը հակասում է Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդի կատարած ընտրությանը, իսկ ժողովուրդը ասել է, որ Ղարաբաղի շարժումը չի շարունակվում, չի շարունակվելու, հիմա ցանկացած փորձ այլ մակարդակներում Ղարաբաղի շարժումը շարունակելու բերելու է հայելային արձագանքներ։ Ընդ որում, էդ պրոցեսը կարա խնդիրներ առաջացնի։ Սա է պատճառը, որ ես շարունակում եմ պնդել, և մենք ամեն հնարավոր քայլ ձեռնարկելու ենք, որպեսզի Ղարաբաղի շարժումը շարունակելու բոլոր փորձերը կասեցվեն՝ այդ թվում էն պատճառով, որ Հայաստանի Հանրապետության ժողովուրդը էս տեսլականի օգտին քվեարկել է»։
Անդրադառնալով ադրբեջանցիների իրավունքների հարցին՝ Տաթևիկ Հայրապետյանն ընդգծեց, որ ԽՍՀՄ համամիութենական վերջին՝ 1989 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Հայկական ԽՍՀ-ում բնակվում էր 84,860 ադրբեջանցի։ Մինչև 1990 թվականը նրանք լքել են Հայկական ԽՍՀ-ն․«Այդ մարդիկ վաճառել են իրենց բնակարանները և հեռացել Հայաստանից։ Նրանք, ովքեր թողել են իրենց գույքը, փոխհատուցում են ստացել՝ ի տարբերություն խորհրդային Ադրբեջանում ցեղասպանական գործողությունների ենթարկված հայերի։ Այլ հարց է, որ այսօր նրանք փորձում են մեր պետության տարածքը ներկայացնել որպես իրենց պատմական հող, կրկնում եմ՝ դա չունի որևէ փաստացի հիմք»։
Հայրապետյանն ընդգծեց, որ երբ Ադրբեջանը փորձում էր հասնել այսպես կոչված իրավունքի ճանաչմանը միջազգային դատարանների միջոցով, միջազգային դատարանները մերժեցին Ադրբեջանի այդ հայցերը, և միջազգային իրավունքի ոլորտի մեր մասնագետները խոսել են այդ մասին։ Ադրբեջանը միջազգային-իրավական դաշտում ոչ մի փաստ չունի։
«Մեր խնդիրն այն է, որ Ադրբեջանի օկուպացիոն ծրագրերին պատշաճ քաղաքական և միջազգային գնահատական չի տրվում, ինչն էլ այս ծրագրերը դարձնում են վտանգավոր, որովհետև ինքնին ո՛չ իրավունքի ոլորտում, ո՛չ փաստերում, ո՛չ պատմության մեջ դրանք իրենց տակ հիմք չունեն, դրանք լիովին դատարկ խոսքեր են»,-ասաց Հայրապետյանը։
Ըստ նրա՝ երբ Ադրբեջանը փորձում էր հասնել իր կողմից իրավունք կոչվածի իրականացմանը միջազգային դատարաններում, դրանք մերժեցին այդ հայցերը, Ադրբեջանը միջազգային-իրավական դաշտում չունի ոչ մի փաստ»։
Տաթևիկ Հայրապետյանը հատկապես ընդգծեց, որ «ՀՀ իշխանությունների անտեղի, թերի ու վտանգավոր համեմատությունները, ինչպես նաև դրանց ուղեկցող արձագանքները միայն շատ ավելի վտանգավոր են դարձնում այս թեզը։ Հակառակ դեպքում, եթե այս ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկվեին 2022-ի վերջից- 2023-ի սկզբից, ապա Ալիևը, հնարավոր է, չհամարձակվեր նման փառատոններ կազմակերպել իր սեփական հովանու և ղեկավարության ներքո։․«Մեր անգործությունն ու ռիսկերի թերագնահատումը հանգեցրին այս իրավիճակին, և մենք չենք ուզում նկատել, որ Ադրբեջանը շատ վտանգավոր պետություն է։ Այդ պետության համակարգը հիմնված է հայատյացության խրախուսման վրա, այնտեղ Հայաստանի դեմ իրականացվում են օկուպացիոն ծրագրեր, որոնք վայելում են պետական աջակցություն և ֆինանսավորում։ Եվ, ցավոք, պետք է նշել, որ Արցախի հետ կապված ծավալվող սցենարներին՝ մինչև 2016 թվականի ապրիլյան պատերազմը և 2020 թվականի պատերազմը, նախորդել են ահաբեկման քարոզչության տասնամյակներ, տեղեկատվական ճնշման և հոգեբանական պատերազմի տասնամյակներ։ Մենք այս ամենն անտեսում ենք, ընդ որում հիմա տեխնոլոգիաները, ինչպես նաև ազդեցության միջոցները սրընթաց զարգանում են, և Ադրբեջանն այս ամենն օգտագործում է մեր պետության բնակչության և հասարակության դեմ, իսկ իշխանությունների անգործությունը միայն օգնում է նրան դրանում»։
Ըստ Հայրապետյանի՝ «արևմտյան ադրբեջանցիների վերադարձի» թեման ակտուալ դարձավ Հայաստանում հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրություններից հետո, սակայն Հայաստանի իշխանություններն ու ԱԳՆ-ն չարձագանքեցին.«Նրանք լռեցին և հանդես չեկան հայտարարությամբ, որովհետև եթե խոսեն, իրենց այն թեզը, թե արցախյան խնդրի լուծումը կբերի խաղաղության, կեղծիք կորակվի։ Իսկ լռությունը հանգեցնում է Ադրբեջանի ախորժակի մեծացմանը։ Հետևաբար, նրանք դարձել են իրենց իսկ վտանգավոր քաղաքականության պատանդը»,- ընդգծեց Հայրապետյանը՝ հավելելով, որ «իշխանությունները խաբել են հայ հանրությանը՝ ընտրությունների ժամանակ հայտարարելով, թե խնդիրը միշտ եղել է Լեռնային Ղարաբաղը, և քանի որ Արցախի խնդիրը չկա, ապա չի կարող լինել նաև որևէ այլ խնդիր։ Եթե հիմա նրանք կտրուկ արձագանքեն «ադրբեջանցիների վերադարձին», ապա դա կնշանակի, որ նրանք ընդունում են, որ իրենց քաղաքականությունն ի սկզբանե ձախողվել է, որովհետև շատերն էին պնդում, որ Արցախի նկատմամբ այս քաղաքականությունը կհանգեցնի Ադրբեջանի ախորժակի բավարարմանը։ Ես նույնպես այդ կարծիքին էի»։
Նրա խոսքով՝ փաստերը ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանը, «կուլ տալով» Արցախը և այնտեղ հայերի բնակվելն անհնարին դարձնելով, հիմա արդեն սկսել է առաջ մղել զավթողական ծրագրեր Հայաստանի նկատմամբ.«Այստեղ առկա է նաև պայքարի բարոյահոգեբանական բաղադրիչը։ Իսկ ո՞րն է այդ բաղադրիչը։ Ուղղակիորեն խոսելով՝ Ալիևը հայտարարում է. «Հայե՛ր, ես ձեր նկատմամբ ամենաանընդունելի քայլերն եմ ձեռնարկել Ղարաբաղում՝ փաստացի և ագրեսիվ պատերազմ, շրջափակում, ցեղասպանություն և բռնի տեղահանություն, դուք այսօր իրավունք չունեք խոսելու ձեր վերադարձի մասին»։ Եվ նա դա ապահովում է Փաշինյանի միջոցով, ով նույնպես ընտրությունների ժամանակ հայտարարեց, որ նա, ով կխոսի ղարաբաղյան հարցից, խնդիրներ կունենա իր հետ։ Ինչո՞ւ պետք է Ալիևը զսպվի, քանի դեռ չկա զսպող գործոն։ Եթե այսօր նույն այդ իշխանությունները, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների միջնորդությամբ, եվրոպական աջակցությամբ, բացարձակապես չեն օգտագործում այդ ռեսուրսը Ադրբեջանին զսպելու, տեղեկատվական և դիվանագիտական խողովակներով այս սպառնալիքները կանխելու և չեզոքացնելու համար, ապա ինչո՞ւ պետք է Ալիևը փորձի սահմանափակել իրեն, երբ նա ունի անսահմանափակ ագահություն»։
Տաթևիկ Հայրապետյանը «Արևմտյան Ադրբեջան վերադարձի» ադրբեջանական ծրագիրը համարում է օկուպացիոն և սպառնալիք Հայաստանի ազգային անվտանգությանը։ Նա նշեց, որ, չնայած տարածքային հավակնությունների բացակայության մասին Բաքվի հավաստիացումներին, «Արևմտյան Ադրբեջան» թեզն ակտիվորեն առաջ է մղվում ադրբեջանական դպրոցներում, որտեղ 5-րդ դասարանի պատմության դասերին Հայաստանը ներկայացնում են որպես Ադրբեջանի բնիկ հողեր։
Հայրապետյանն ուսումնասիրել է 2020 թվականից հետո հրատարակված ադրբեջանական դասագրքերը և հայտնաբերել առանձին «Արևմտյան Ադրբեջան» առարկան, որը երեխաների մոտ ձևավորում է աղավաղված պատկերացում հարևան երկրի մասին։ Նա համեմատեց այս իրավիճակը անցյալի իրադարձությունների հետ՝ նշելով, որ կարճատեսությունն ու հեռատեսության բացակայությունը հանգեցրին 2020 թվականի պատերազմին, 2022 թվականի հարձակմանը և 2023 թվականի էթնիկ զտումներին։
Հայրապետյանը կոչ արեց փոխել ներկայիս կուրսը՝ ընդգծելով, որ անգործությունը դիվանագիտական, քաղաքական և տեղեկատվական ճակատներում կարող է հանգեցնել ապագա կորուստների և մարդկային զոհերի։ Նա վստահություն հայտնեց, որ այդ սպառնալիքները կարելի է չեզոքացնել տրամաբանության, խելամիտ գործողությունների, քաղաքական կամքի և ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման միջոցով։
Փորձագետի կարծիքով՝ Ադրբեջանը, զարգացնելով «Արևմտյան Ադրբեջան» թեզը միջազգային հարթակներում, իր համար իմունիտետ է ապահովում Հայաստանի նկատմամբ ապագա հավակնություններ ձևակերպելու համար։
«Եթե մեր դեսպանատներն ու ԱԳՆ-ն նորմալ աշխատանք տանեն, Ալիևը հաստատ ոչինչ չի կարողանա ամրագրել, որովհետև այդ ամենը կեղծիք է։ Խնդիրը գալիս է մեր անգործությունից, մենք խնդիր չունենք իրավական դաշտում և փաստերի ոլորտում, այդ ամենը մեր ձեռքերում է։ Երբ մենք ոչինչ չենք անում, նա կարող է հասնել ինչ-որ աբսուրդային պայմանավորվածությունների, որոնք այսօր անհավանական են թվում, որովհետև դրանք նույնքան աբսուրդային են, որքան մնացած ամեն ինչ»,- հայտարարեց Տաթևիկ Հայրապետյանը։
Զաբելա Ավագյան
