Ի՞նչ կկորցնեն Երևանն ու Մոսկվան հարաբերությունների վատթարացման դեպքում. մեկնաբանում է տնտեսագետը

Մայիսի 27-ին Ռուսաստանը պաշտոնապես Հայաստանին է փոխանցել էներգետիկայի նախարար Սերգեյ Ցիվիլյովի նամակը, որով տեղեկացվում է, որ Եվրամիությանը անդամակցելու գործընթացը շարունակելու դեպքում ռուսական կողմը կկասեցնի կամ կչեղարկի բնական գազի, նավթամթերքի և չմշակված բնական ալմաստների մատակարարման ոլորտում համագործակցության մասին համաձայնագիրը։

«Հայաստանի Հանրապետության տնտեսությանը ոչ մի բան չի սպառնում, Հայաստանին սպասվում են միլիարդների ներդրումներ»,-ի պատասխան Կրեմլից հնչող սպառնալիքների, հայտարարել է Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։ Նա նշել է, որ շուտով կբացվի TRIPP-ը (Խաղաղության խաչմերուկը), Հայաստանի տարածքով կանցնի գազամուղ, և այդ տարանցման շնորհիվ երկրներն կունենան սեփական գազ։

RegionsTV-ն զրուցել է տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանի հետ այն մասին, թե ինչ հետևանքների կարող է հանգեցնել հայ-ռուսական հարաբերությունների վատթարացումը, և արդյո՞ք Մոսկվան իրականում կբարձրացնի գազի գինը։

— Ռուսաստանը զգուշացրել է Հայաստանին, որ ԵՄ-ին անդամակցելու գործընթացը շարունակելու դեպքում Ռուսաստանը կկասեցնի գազի, նավթի և վառելիքի վերաբերյալ համաձայնագրերը։ Ինչպե՞ս կմեկնաբանեք պայմանագիրը միակողմանիորեն խզելու Ռուսաստանի սպառնալիքները։

— Նախ նշենք, որ 2013 թվականի դեկտեմբերին ստորագրված Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև համաձայնագիրը առանցքային նշանակություն ունի էներգետիկ ոլորտում երկու երկրների համագործակցության համար։ Այս համաձայնագրի շրջանակներում հայկական կողմը Ռուսաստանին փոխանցեց հայ-ռուսական գազային հանքավայրում իր 20% բաժնեմասը, իսկ ռուսական կողմը ստացավ որոշակի արտոնություններ, մասնավորապես՝ մինչև 2043 թվականը Հայաստան գազի մատակարարման մենաշնորհը, ինչպես նաև պարտավորվեց ապահովել արդյունահանման 9%-ը և այլն։ Ավելի ուշ այս համաձայնագրին կից ստորագրվեցին մի շարք հավելվածներ, որոնք նույնպես սահմանեցին գինը, և այս պահին այն սահմանին կազմում է 177,5 դոլար՝ 1000 խորանարդ մետրի դիմաց։ Սա բավականին մրցունակ գին է։ Պետք է նշել, որ, օրինակ, ԵԱՏՄ երկրների թվում միայն Բելառուսն է մեզնից էժան գազ ստանում, տարածաշրջանի մյուս երկրները նման գնով գազ չեն ստանում։ Հայաստանն այս համաձայնագրի շրջանակներում ունի որոշակի հնարավորություններ և արտոնություններ, և միևնույն ժամանակ Ռուսաստանին տրամադրել է որոշակի մենաշնորհներ, որոշակի բացառիկ իրավունքներ։

Եվ երբ խոսում ենք այս համաձայնագրի խզման մասին, պետք է հասկանանք, որ երկու կողմերն էլ ինչ-որ բան կորցնում են։ Իհարկե, հայկական կողմը պետք է մտածի գազի մատակարարման այլ, ավելի շահավետ գին գտնելու մասին, թե որտեղից կարող է այն ստանալ։ Ռուսական կողմը պետք է հասկանա, որ կարող է ամբողջությամբ կորցնել այս շուկան՝ ունենալով դրա գործունեության մենաշնորհը 30 տարի շարունակ։ Կարծում եմ, որ այստեղ կողմերը փորձում են որոշակի ուժ ցուցադրել՝ հաշվի չառնելով այն փաստը, որ Հայաստանը Եվրամիությանն անդամակցելու ցանկություն է հայտնել, որի մասին օրենքն ընդունվել է անցյալ տարի, և արդեն մեկ տարի է անցել։ Այստեղ խնդիրը երկաթուղու կոնսենսուսային կառավարումն է։ Թե՛ հայկական, թե՛ ռուսական կողմերը, և թե՛ Եվրամիության անդամ պետությունները գիտեն, որ Հայաստանը դժվար թե մոտ ապագայում ներգրավվի այս գործընթացում կամ սկսի այն։ Խնդիրն այստեղ երկաթուղու կոնցեսիոն կառավարման մեջ է։ Հայկական կողմը հայտարարել է, որ մենք նպատակահարմար ենք համարում, որ ռուսական կողմն այս երկաթուղին փոխանցի երրորդ երկրների, քանի որ «Ռուսական երկաթուղիներ»-ի կառավարման արդյունքում մենք խնդիրներ ունենք ներդրումների ներգրավման, տարածաշրջանային ենթակառուցվածքային ծրագրերի իրականացման և այլնի հետ կապված։

— Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ մենք հույսներս չենք դնելու մեկ դաշնակցի վրա, շուտով կբացվի TRIPP-ը, մեր տարածքով գազամուղ կանցնի, և այդ տարանցման դիմաց մենք կունենանք սեփական գազ։ Ինչպե՞ս եք կարծում, մենք իսկապե՞ս կունենանք սեփական գազամուղ, ե՞րբ դա տեղի կունենա և ումի՞ց Հայաստանը գազ կստանա։

— Հայաստանը Իրանից գազամուղով ստանում է մինչև 2 միլիարդ խորանարդ մետր գազ, որը կարող է բավարարել ներքին սպառման մինչև 60%-ը։ Ներկայումս գազի մատակարարումներն իրականացվում են բարտերով՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց։ Պետք է նշել, որ իրանական կողմը խողովակաշարը անցկացրել է սահմանին ավելի մոտ՝ մեծացված տրամագծով, ինչը հնարավորություն է ստեղծում երկրորդ խողովակաշարի կառուցման և Հայաստանի տարածք գազի մատակարարման ծավալների մեծացման համար։ Իսկ դա նշանակում է, որ Հայաստանն ունի նման հնարավորություն։

Ինչ վերաբերում է TRIPP-ին (Խաղաղության խաչմերուկին), TRIPP-ի առաջնահերթությունը երկաթուղու կառուցումն է, իսկ հետո՝ էլեկտրամատակարարումը, գազամատակարարումը, նավթամատակարարումը։ TRIPP-ի միջոցով նոր գազա- և նավթամուղների կառուցումը քիչ հավանական է, քանի որ դա տնտեսապես նպատակահարմար չէ, քանի որ ենթակառուցվածքներն արդեն իսկ առկա են Վրաստանում։ Հայկական կողմը փորձում է այլընտրանքային հնարավորություններ ցուցադրել, բայց TRIPP-ը չի կարողանա փոխարինել ռուսական գազին կարճաժամկետ կամ միջնաժամկետ հեռանկարում։ Իրանական գազը կարող է իրական փոխարինող դառնալ, եթե Իրանը պայմանավորվի Արևմուտքի հետ և դուրս բերի Իրանի գազամատակարարման կամ էներգետիկ համակարգը պատժամիջոցների տակից. այդ դեպքում Հայաստանը կարող է մնալ որպես որոշակի տարանցիկ օղակ։

Խորհրդային տարիներին Հայաստանը գազ էր ստանում Ադրբեջանից։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո իրավիճակը փոխվեց։ Ադրբեջանը Եվրամիության հետ պայմանագիր է կնքել տարեկան 20 միլիարդ տոննա գազ մատակարարելու վերաբերյալ, սակայն փաստացի ի վիճակի է մատակարարել ընդամենը 11-12 միլիարդ տոննա։ Հաղորդվում է, որ Ադրբեջանը ռուսական գազ է գնում ներքին սպառման համար, իսկ իր գազը արտահանում է ԵՄ, ինչը թույլ է տալիս Ռուսաստանին անուղղակիորեն վերաարտահանել գազը Եվրոպա Ադրբեջանի միջոցով։ Հայաստան գազի մատակարարման ծավալը կազմում է տարեկան մոտ 3 միլիարդ տոննա։ Տեսականորեն Ադրբեջանը կարող էր ապահովել այդ մատակարարումները։ Սակայն, հաշվի առնելով տարեկան 10-12 միլիարդ տոննա գազի արտահանումը և արդեն իսկ ստորագրված պայմանագրերը, որոնք գերազանցում են նրա փաստացի հնարավորությունները, Ադրբեջանի համար տնտեսապես շահավետ չէ հրաժարվել եվրոպական շահավետ պայմանագրերից և գներից՝ հանուն Հայաստան մատակարարումների։ Հայաստան գազ մատակարարելու որոշումը կարող էր թելադրված լինել քաղաքական նկատառումներով, բայց ես այս պահին որևէ տնտեսական տրամաբանություն չեմ տեսնում։

ԵՄ-ն Ադրբեջանի հետ ունի տարեկան 20 միլիարդ տոննա գազի պայմանագիր, մինչդեռ Ադրբեջանն ի վիճակի է ապահովել ընդամենը 11-12 միլիարդ։ Տվյալներ կան, որ Ադրբեջանը ռուսական գազ է գնում ներքին սպառման համար, իսկ սեփականն արտահանում է ԵՄ, ինչը կարող է մատնանշել Ադրբեջանի միջոցով դեպի Եվրոպա ռուսական գազի վերաարտահանման մասին։ Հայաստան գազի մատակարարման ծավալը տարեկան կազմում է մոտ 3 միլիարդ, ցանկության դեպքում Ադրբեջանը կարող է ապահովել այդ 3 միլիարդը։ Սակայն, հաշվի առնելով նրա արտահանման ծավալները (տարեկան 10-12 միլիարդ) և ստորագրված պայմանագրերը, տնտեսապես շահավետ չէ հրաժարվել Եվրոպա մատակարարումներից հանուն Հայաստան մատակարարումների, հատկապես՝ եվրոպական գներով։ Նման գործողությունները կարող էին թելադրված լինել քաղաքական, բայց ոչ տնտեսական դրդապատճառներով։

— Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ կկորցնի Ռուսաստանը, քանի որ Հայաստանը տարանցիկ երկիր է Ռուսաստանի համար դեպի Արևմուտք։

— 2022 թվականից հետո Հայաստանը տնտեսապես ավելի նշանակալից դարձավ Ռուսաստանի համար։ Եթե նախկինում նկատվում էր Հայաստանի միակողմանի կախվածություն Ռուսաստանից, ապա այժմ կարելի է խոսել փոխադարձ տնտեսական հետաքրքրության մասին։ Ռուսական ընկերությունները Հայաստանում դուստր ձեռնարկություններ են բացում, իսկ ՌԴ քաղաքացիներն օգտագործում են երկիրը Արևմուտքի հետ ֆինանսական գործառնություններ իրականացնելու համար։ Հայաստանի միջոցով Ռուսաստանը կարող է տարեկան գնել, օրինակ, 1,1 միլիարդ դոլարի էլեկտրասարքավորումներ՝ այն ամենը, ինչ նրան անհրաժեշտ է գնել Արևմուտքից։ Ռուսաստանի քաղաքացիները մոտ 3 միլիարդ դոլար են փոխանցում Հայաստան, այնուհետև այն վերաուղղորդում այլ երկրներ կամ կանխիկացնում։ Այսպիսով, Հայաստանը դարձել է կարևոր օղակ, որը սպասարկում է ռուսական բանկային և առևտրային համակարգերը։ Հայաստանի լավ հարաբերությունները Արևմուտքի հետ, որքան էլ որ պարադոքսալ է, ձեռնտու են թե՛ ռուսական ընկերություններին, թե՛ քաղաքացիներին։ Առանց դրանց՝ Հայաստանը կարող էր ընկնել երկրորդային պատժամիջոցների տակ, ինչը անհնարին կդարձներ գործարքների իրականացումը։ Հայաստանի տնտեսական աճն ու զարգացումը հնարավոր են միայն այն ժամանակ, երբ նա ԵԱՏՄ անդամ է և միաժամանակ սերտ տնտեսական կապեր է պահպանում Արևմուտքի հետ։ Այս կապերը հնարավորություններ են բացում Հայաստանի համար, իսկ Ռուսաստանն իր հերթին շահագրգռված է Հայաստանով հենց Արևմուտքի հետ նրա լավ տնտեսական և քաղաքական հարաբերությունների շնորհիվ։ Չնայած տարբեր քաղաքական և անձնական հարցերի շուրջ հնարավոր տարաձայնություններին, դժգոհություններին և այլն, անհրաժեշտ է հաշվի առնել փոխհարաբերությունների դրական կողմերը, հատկապես՝ ընթացիկ տնտեսական իրավիճակի համատեքստում։

— Հաշվի առնելով, որ 2025 թվականին Հայաստանը Ռուսաստանի հետ առևտրից ստացել է մոտավորապես 2,9 միլիարդ դոլար, ի՞նչ հետևանքներ կարող է ունենալ Հայաստանի համար Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վատթարացումը։

— 2025 թվականին մենք արտահանել ենք մոտ 3 միլիարդ 209 միլիոն դոլարի ապրանք, որից մոտ 1,1 միլիարդը կազմել են վերաարտահանված ապրանքները, ևս 1,1 միլիարդը՝ տեղական արտադրության ապրանքները։ Արտահանվող տեղական արտադրության ապրանքները, որոնք նշանակություն ունեն Հայաստանի համար, հիմնականում բանջարեղենն են, մրգերը, պահածոները, ալկոհոլային խմիչքները, հանքային ջուրը։ Սրանք են այն հիմնական ապրանքները, որոնք մենք կարող ենք վաճառել Ռուսաստանում։ Այս ապրանքների վաճառքի շնորհիվ օգուտ են ստանում ոչ միայն արտադրողները, այլև գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները։ Երբ ալկոհոլային խմիչքները վաճառվում են Ռուսաստանում, դրանից շահում է նաև Հայաստանում խաղող աճեցնող ֆերմերը, այսինքն՝ օգտագործվում է ամբողջ շղթան։ Մենք պետք է հասկանանք, որ ռուսական շուկան բավականին մեծ է ու տարողունակ, և մենք պետք է ձգտենք այն պահպանել։ Ոչ ոք մեզ չի սահմանափակում այլ զուգահեռ շուկաներ փնտրելու հարցում, բայց մենք չպետք է հրաժարվենք եղածներից։ Միևնույն ժամանակ, ռուսական կողմը չպետք է արհեստական խոչընդոտներ ստեղծի հայ արտահանողների համար։ Իհարկե, որակը պետք է ստուգվի ԵԱՏՄ և այլ ստանդարտներին համապատասխանության տեսանկյունից։ Բայց դա պետք է արվի գործընկերային, այլ ոչ թե թշնամական մթնոլորտում և տրամաբանորեն։ Կարևոր է, որ խնդիրները լուծվեն գործընկերության մեջ, այսինքն՝ արդյունավետ և արագ, այլ ոչ թե հայկական արտադրանքն արգելելու առիթ փնտրելով։ Դա, անշուշտ, մեծ վնաս չի հասցնի Ռուսաստանի տնտեսությանը, քանի որ հայկական գյուղմթերքը չնչին բաժին է կազմում ներմուծման ընդհանուր ծավալում։ Ռուսաստանը Հայաստանում խնդիրները այլ կերպ է լուծում։ Այո, որոշ տարածաշրջաններում կարող է գնաճ նկատվել, օրինակ, եթե ենթադրենք, որ Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրանքը չի մատակարարվի Ռուսաստանի հարավ։ Բայց ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանի տնտեսությունը մեծ կորուստներ չի կրի Հայաստանից գյուղմթերքի արտահանման նվազման պատճառով։ Սակայն Հայաստանի գյուղատնտեսությանը շատ մեծ վնաս կհասցվի, ինչը, անշուշտ, չի բխում մեր գործընկերային հարաբերություններից և կարող է աղետի հանգեցնել գյուղատնտեսական տնտեսության մեջ։

Զաբելա Ավագյան