Փակ սահմաններ և անկայուն Եվրոպա. Լիլիթ Դալլաքյանը՝ Հայաստանի եվրաինտեգրման ձգտումների մասին
Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի նախկին քարտուղար, ներկայումս TRIPP նախագծի փորձագետ Արմեն Գրիգորյանը վերջերս Medialab հարթակում հրապարակել է «ԵՄ անդամակցության պատրանքը» վերտառությամբ վերլուծական հոդվածը, որում քննադատել է եվրաինտեգրման հարցում Երևանի շտապողական կուրսը։
«Հայաստանի՝ ԵՄ անդամակցության հեռանկարը գնահատելիս պետք է հաշվի առնել մի շարք քաղաքական, աշխարհագրական և տնտեսական հանգամանքներ, որոնք այդ նպատակը դարձնում են անիրատեսական։ Եվ այստեղ է իմ հիմնական մտահոգությունը. ի՞նչ է տեղի ունենալու, երբ Հայաստանը շարունակի հետապնդել մի նպատակ, որի իրագործման իրական հնարավորությունները, ըստ էության, բացակայում են։ Իմ համոզմամբ՝ այդ ճանապարհով արված յուրաքանչյուր նոր քայլ ոչ թե նվազեցնում, այլ ավելի է խորացնում Հայաստանի կախվածությունը Ռուսաստանից»,-նշել է Գրիգորյանը։
Նրա կարծիքով՝ Հայաստանի արտաքին քաղաքական կապերի դիվերսիֆիկացումն ավելի արդյունավետ էր ընթանում մինչև ԵՄ-ին անդամակցելու գործընթացի մեկնարկի մասին օրենքի ընդունումը։
«Միտք» վերլուծական-հետազոտական կենտրոնի ղեկավար Լիլիթ Դալլաքյանը REGIONSTV-ի հետ զրույցում մտահոգություն է հայտնում՝ արդյոք Հայաստանն ունի որևէ կապ Եվրոպական միության հետ և որքան կտևի անդամակցության ճանապարհը, քանի որ տարբեր երկրների համար այդ ժամկետը տարբեր է։ Նրա խոսքով՝ կան երկրներ, ինչպիսիք են Ալբանիան և Թուրքիան, որոնք սպասում են դրան տասնյակ տարիներ, և կան երկրներ, օրինակ՝ Մոլդովան, որի թեկնածությունն ընդունվեց շատ արագ, և կլաստերներն էլ բավականին արագ են փակվում։ Դա կախված է ինչպես բարեփոխումների անցկացման ուղղությամբ պետության քայլերից, այնպես էլ որոշ չափով՝ Եվրոպական միության պատրաստակամությունից։
Լիլիթ Դալլաքյանը կարծում է, որ Հայաստանի անդամակցությունը ԵՄ-ին կախված է ինչպես ներքին բարեփոխումներից, այնպես էլ հենց Եվրամիության պատրաստակամությունից։ Նա տարակուսանք է հայտնում ԵՄ անդամակցության ձգտման վերաբերյալ այն պարագայում, երբ Հայաստանի իշխանությունները հայտարարում են ԵԱՏՄ-ին այլընտրանքի բացակայության մասին և միաժամանակ հրահրում Ռուսաստանին, որը ԵՄ-ին թշնամի է հռչակել։ Չնայած այն հանգամանքին, որ ԵԱՏՄ-ն և ՀԱՊԿ-ը Հայաստանի համար օտար կառույցներ են, Դալլաքյանը նշում է, որ եթե չկա տնտեսական կամ անվտանգային այլընտրանք, հարց է առաջանում ստեղծված իրավիճակի պատճառների վերաբերյալ՝ հատկապես Եվրոպայում անվտանգության համակարգերի փոփոխության շուրջ Ռուսաստանի քննարկումների ֆոնին։
«Այժմ Հայաստանում իրավիճակը շատ փխրուն է. չկա խաղաղության գործընթաց, չկա սահմանագծում և սահմանազատում։ Այս իրավիճակում Ադրբեջանն ու Ռուսաստանը կարող են ինչ-որ համատեղ քայլեր ձեռնարկել և ռուսական կողմի գործողությունների համար մեղադրել Հայաստանին՝ ասելով, թե դա ԵՄ ուղին ընտրելու հետևանքն է։ Ընդհանուր առմամբ, մենք դեմ չենք ԵՄ անդամակցությանը, բայց եթե տվյալ պահին դրա իրական հնարավորությունը չկա, խոսել այդ մասին, հրահրել Ռուսաստանին, որպեսզի նրանք մեր նկատմամբ տնտեսական պատժամիջոցներ կիրառեն և Ադրբեջանի հետ ինչ-որ սադրանքների գնան, ինձ համար անընդունելի է»,-ասում է Դալլաքյանը։
Արմեն Գրիգորյանը, հղում անելով 1990-ական և 2010-ական թվականների փորձին, պնդում է, որ Արևմուտքի հետ ինտեգրվելու Հայաստանի փորձերը միշտ հանդիպել են Մոսկվայի դիմադրությանը, ինչը հանգեցրել է Ռուսաստանից կախվածության ուժեղացմանը (ՀԱՊԿ-ի, ԵԱՏՄ-ի միջոցով)։ Քաղաքագետ Դալլաքյանը կարծում է, որ ներկայիս միջազգային իրադրությունը տարբերվում է նախորդ ժամանակաշրջաններից։ Նա քննադատում է Հայաստանի իշխանությունների դիրքորոշումը, որոնք անտեսում են համաշխարհային գործընթացները և կենտրոնանում բացառապես ներքին օրակարգի վրա («մեր երկիրը, մեր տարածաշրջանը, մեր 29.8-ը»)։ Դալլաքյանի կարծիքով՝ նման մոտեցումը վտանգավոր է։
Նա նշում է, որ այժմ Եվրոպան կայուն և բարգավաճ վիճակում չէ։ Տեղի են ունենում լուրջ գործընթացներ՝ ցույցեր, սպասվող կարևոր ընտրություններ։ Ֆրանսիայում հարցումներով առաջատարը Մարին Լը Պենն է, իսկ Գերմանիայում Մերցի վարկանիշը ցածր է։ Եվրոպայում պոպուլիստական ուժերի իշխանության գալու հավանականություն կա, ինչպես նաև որոշվելու է ԵՄ ընդլայնման հարցը։ Սա ներկա պահը չափազանց անհաջող է դարձնում ինտեգրումը քննարկելու համար։ Իրավիճակը բարդացնող լրացուցիչ գործոն են Իրանում ընթացող պատերազմը և ԱՄՆ-ի մասնակցությամբ ռազմական գործողությունները։
Իրատեսության համատեքստում Դալլաքյանն ընդգծում է, որ չնայած դեպի ԵՄ Հայաստանի ճանապարհը հեշտ տեսնելու ցանկությանը, երկիրը բարեփոխումների կարիք ունի։ Նա մտահոգություն է հայտնում առաջընթացի բացակայության և բարեփոխումների մասնակիցների կողմից պատրաստ չլինելու մասին մշտական հայտարարությունների կապակցությամբ։
Վերլուծական կենտրոնի ղեկավարը նշում է, որ եթե Ֆրանսիան Իրանին մեղադրի հիբրիդային կիբեռհարձակումների մեջ, Եվրամիությունը պատժամիջոցներ կսահմանի Իրանի նկատմամբ, և հարաբերությունները կսրվեն։ Նա հավելում է. «Մեր չորս հարևանները խորը կապեր չունեն Եվրամիության հետ. Վրաստանը հրաժարվում է թեկնածուի կարգավիճակից (Վրաստանի կառավարությունը հայտարարել է մինչև 2028 թվականը ԵՄ անդամակցության բանակցությունների մեկնարկը կասեցնելու մասին, սակայն պաշտոնապես չի հրաժարվել թեկնածուի կարգավիճակից, խմբ․), Թուրքիան չի բացում հայ-թուրքական սահմանը՝ դա պայմանավորելով Ադրբեջանով, որն էլ իր հերթին աջակցում է «3+3» հարթակին։ Այսինքն՝ ինչո՞վ է պայմանավորված իրատեսությունը տվյալ պահին։ Բոլորս էլ շատ կուզենայինք, որ դեպի Եվրոպական միություն ճանապարհը հեշտ լիներ, բայց Հայաստանը պետք է բարեփոխումներ իրականացնի։ Ես որևէ առաջընթաց չեմ տեսնում։ Այդ բարեփոխումներում ներգրավված հասարակության մեծ մասն անընդհատ կրկնում է՝ մենք դեռ պատրաստ չենք։ Ինչո՞ւ պատրաստ չեք։ Ո՞ւր եք գնում, եթե պատրաստ չեք»։
Լիլիթ Դալլաքյանը կասկածներ է հայտնում Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի նախկին քարտուղարի հայտարարությունների վերաբերյալ. ինչո՞ւ, եթե Գրիգորյանը գիտակցում էր մինչև ԵՄ անդամակցությունը Ռուսաստանից կախվածությունը նվազեցնելու Հայաստանի հնարավորությունները, չէր խոսում այդ մասին՝ զբաղեցնելով բարձր պաշտոն։ Նա մատնանշում է կոնկրետ քայլերի բացակայությունը. չնայած ԱԷԿ-ի հարցով Ռուսաստանի հետ համագործակցությունը դադարեցնելու և ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու շուրջ քննարկումներին, Հայաստանը մինչ օրս չի լքել ՀԱՊԿ-ը։
«Ինչո՞ւ քայլեր չեն ձեռնարկվում։ Նշանակում է՝ Հայաստանի իշխանությունները հասկանում են, որ այլընտրանք չկա։ «Այս պահին մենք այլընտրանք չունենք»՝ սրանք Նիկոլ Փաշինյանի խոսքերն են։ Նպատակների մասին նման բաց հայտարարությունները՝ հատկապես ԵՄ-ի առնչությամբ, Ռուսաստանի թշնամական վերաբերմունքի պայմաններում կհանգեցնեն միայն Մոսկվայի կողմից արձագանքի խստացմանը։ Նման մտադրությունների մասին պետք է խոսել լուռ՝ կոնկրետ քայլեր ձեռնարկելով, այլ ոչ թե բարձրաձայն հայտարարելով։ Եթե Ռուսաստանը թշնամաբար է տրամադրված Եվրոպական միության նկատմամբ, իսկ դուք դրա մասին բարձրաձայն խոսում եք, դա նույնպես մեծ սխալ է։ Եթե դուք բարձր հայտարարում եք, որ մենք ուզում ենք Եվրոպական միության անդամ դառնալ 20 տարի անց կամ հաջորդ տարի, ընդ որում՝ դուրս չեք եկել ԵԱՏՄ-ից, իսկ Ռուսաստանը, կրկնում եմ, Եվրամիությանը թշնամի է հռչակում, ի՞նչ արձագանք ենք մենք ակնկալում Ռուսաստանից»,-ասում է Դալլաքյանը։
Քաղաքագետի կարծիքով՝ հնարավոր է, որ Գրիգորյանի հոդվածի եզրակացությունն այն է, որ ԵՄ անդամակցությունն էլ ավելի կկապի մեր ձեռքերը, իսկ Ռուսաստանը, Հայաստանին պահելու համար, կդիմի ավելի կոշտ մեթոդների։
«Ծայրահեղ խորամանկություն դրսևորելու փոխարեն, խոսակցությունների փոխարեն հարկավոր է արագ քայլեր ձեռնարկել և իրականացնել անհրաժեշտ բարեփոխումները Եվրոպական միության ճանապարհին, որպեսզի խուսափենք Ռուսաստանի հակազդեցությունից։ Մենք ասում ենք, որ գնալու ենք Եվրոպական միություն, բայց ոչ մի քայլ չենք ձեռնարկում, իսկ Ռուսաստանը վերջնագրեր է ներկայացնում՝ խորացնելով Հայաստանի առանց այն էլ բարդ տնտեսական իրավիճակը։ Սա է խնդիրը։ Այլ կերպ ասած՝ գոյություն ունի Ռուսաստանի հսկայական դիմադրությունը, եթե Արևմուտքին այլընտրանք չկա։ Հնարավոր է, ըստ հոդվածի, դա կարող է էլ ավելի խորացնել կախվածությունը Ռուսաստանից, եթե չլինի այլընտրանք Արևմուտքից։ Այս պահին, բացի մի քանի միլիոն դոլարի ինչ-որ օգնությունից, ես Եվրոպական միությունից ոչինչ չեմ լսել»,- ասում է Դալլաքյանը։
Իր վերլուծության մեջ Արմեն Գրիգորյանը նշում է, որ ԵՄ-ին Հայաստանի անդամակցության շուրջ ակտիվ քննարկումների ֆոնին մեծանում է ռուսական ճնշման ուժեղացման վտանգը՝ Հայաստանը «ռուս-բելառուսական միութենական պետության» մեջ ներքաշելու նպատակով։ Իրակա՞ն է այս սպառնալիքը, թե՞ դա չափազանցություն է։ Եթե նախկինում Մոսկվան ճնշում էր գործադրում՝ առաջին պլան մղելով Արցախի հարցը, ապա հիմա ճնշման ի՞նչ հնարավորություններ ունի։ Այս առնչությամբ Լիլիթ Դալլաքյանը նշում է, որ Հայաստանը կարող է դառնալ «Միութենական պետության» անդամ միայն այն դեպքում, եթե այդ ճանապարհով գնա նաև Ադրբեջանը․« Իսկ Ադրբեջանը կարող է այդ ճանապարհով գնալ միայն Ուկրաինայի պարտությունից հետո, եթե Արևմուտքը Ուկրաինան հանձնի Ռուսաստանին։ Բայց ես նման ծրագրեր չեմ տեսնում ո՛չ Ուկրաինայում, ո՛չ Արևմուտքում և դա այժմ բավականաչափ իրատեսական չեմ համարում»։
Լիլիթ Դալլաքյանը նաև ընդգծում է, որ Արցախի հարցը փակված չէ և օգտագործվելու է Ռուսաստանի կողմից։ Հեռավոր ապագայում Մոսկվան կարող է այն օգտագործել Ադրբեջանի վրա ճնշում գործադրելու, ինչպես նաև այդ երկրում կրքեր բորբոքելու համար։ Ուկրաինայի հնարավոր կապիտուլյացիայից հետո Ռուսաստանը կարող է փորձել վերականգնել իր դիրքերը Հարավային Կովկասում, այդ թվում՝ Արցախի հարցի միջոցով՝ հղում անելով էթնիկ զտումներին։ Դալլաքյանը վստահ է, որ չնայած Հայաստանի կառավարության չմասնակցելուն, Արցախի ներկայացուցիչները պաշտպանության համար կդիմեն Ռուսաստանին։ Նա նշում է, որ Ռուսաստանը Հայաստանի վրա ճնշման լծակներ ունի Սյունիքով անցնող ճանապարհի հարցով, հատկապես եթե Արևմուտքը զբաղված լինի իր խնդիրներով։
Դալլաքյանը կարծում է, որ Անվտանգության խորհրդի նախկին քարտուղարի այն հայտարարությունները, թե «ժամանակին մենք մտածում էինք, որ Ռուսաստանը կլուծի մեր անվտանգության խնդիրները, իսկ հիմա ակնկալում ենք, որ ԵՄ-ն կլուծի տնտեսական խնդիրները, որոնք կառաջանան ԵՄ անդամակցության ճանապարհին», մի շարք հարցեր են առաջացնում։ Նա հիշեցնում է, որ ԵՄ-ն 27 երկրների միություն է, որտեղ որոշումներն ընդունվում են կոնսենսուսով։ ԵՄ-ն կարող է նպաստել անդամակցությանը, բայց դա արագ տեղի չի ունենա։ Նա նկատում է՝ Հայաստանն ինքը պատրաստ չէ, իշխանություններն ընդունում են երկար ճանապարհի և էներգետիկայի ու դատական համակարգում բարեփոխումների անհրաժեշտությունը․ «Առաջընթացի բացակայությունը վտանգավոր է, քանի որ Ռուսաստանը պահպանում է ազդեցության լծակները (տնտեսություն, էներգետիկա, միգրանտներ, առևտուր)։ ԵՄ խոստումները, ինչպիսիք են ֆոն դեր Լյայենի խոսքերը և փոքր գումարները, իրական այլընտրանք չեն ստեղծի։ Պետք է նշենք Հայաստանի շուրջ ստեղծված իրավիճակը։ Իրանի հետ կապված իրավիճակը՝ ներառյալ ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի հետ նրա հարաբերությունները, ինչպես նաև ռազմական գործողությունների ծրագրերն ու պատժամիջոցները, մնում է անորոշ։ Վրաստանը վարում է բացահայտ հակաեվրոպական քաղաքականություն։ Մենք չենք զարմանա, եթե Վերին Լարսում նրանք խնդիրներ ստեղծեն Հայաստանի համար։ Թուրքիան և Ադրբեջանը չեն բացում սահմանները։ Մենք գտնվում ենք չորս անհասկանալի փակ սահմաններով իրավիճակում։ Պարոն Գրիգորյանը ոչ մի ուղի չի առաջարկում։ Այդ ուղիների որոնումը Հայաստանի իշխանությունների և ընդդիմության խնդիրն է։ Բայց քանի որ նրանք զբաղված են լուսանկարվելով կամ միմյանց հետ կռվելով, ցավոք, այսօր հայ հասարակությունը պատասխաններ չունի։ Եթե վաղը իրավիճակը դուրս գա կառավարության վերահսկողությունից, ես վախենում եմ պատկերացնել, թե ինչ կարող է տեղի ունենալ, որովհետև այլընտրանքը դեռ ձևավորված չէ։ Հենց Հայաստանի իշխանությունները ոչ մի պլան չեն մշակում»։
Ամփոփելով՝ Լիլիթ Դալլաքյանը նշում է, որ Հայաստանի իշխանությունները ռազմավարություն չունեն, նշում է՝ նրանք անվտանգությունը որևէ մեկի հետ չեն կապում․« Ոչ մի ռազմավարություն չկա։ Եթե նրանք այն կապեին Եվրոպական միության հետ, Նիկոլ Փաշինյանը կամ Գևորգ Պապոյանը չէին ասի, որ մեզ այնտեղ չեն սպասում։ Նրանք այն ոչ մեկի հետ չեն կապում, նրանք այն կապում են Ալիևի ողորմածության հետ. եթե Ալիևը մրցանակներ ստանա, կհուզվի նրանց ներկայությունից և ոչ մի վատ բան չի անի։ Բայց եթե մեր հույսը Ալիևն է, ապա դա շատ վատ է»։
Զաբելա Ավագյան
