Բենիամին Պողոսյան. Իշխանությունների «եվրաինտեգրման» հռետորաբանությունը ներքաղաքական է՝ հատկապես ընտրությունների նախաշեմին
Ռուսաստանը շարունակում է սահմանափակումներ մտցնել հայկական մի շարք ապրանքների նկատմամբ։ Արգելքի տակ են հայտնվել ոչ միայն պտուղ-բանջարեղենը, այլև կոնյակը, գինիները և «Ջերմուկ» հանքային ջուրը։ Արդեն հունիսի 2-ից Ռուսաստանը սահմանափակել է նաև կենդանի ձկան և ձկնամթերքի ներմուծումը։
Ավելին, մայիսի 29-ին Աստանայում կայացած գագաթնաժողովում ԵԱՏՄ անդամ երկրների առաջնորդները հանդես եկան համատեղ հայտարարությամբ, որտեղ, մասնավորապես, նշվում էր Հայաստանում հնարավորինս սեղմ ժամկետներում ԵՄ-ին անդամակցելու կամ ԵԱՏՄ-ում մնալու հարցով հանրաքվե անցկացնելու անհրաժեշտության մասին։ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը Աստանայում ԵԱՏՄ գագաթնաժողովի արդյունքներով հայտարարեց, որ ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու դեպքում Հայաստանը կարող է կորցնել ՀՆԱ-ի 14%-ը։
RegionsTV-ի հետ զրույցում «APRI Armenia»-ի ավագ գիտաշխատող Բենիամին Պողոսյանը մեկնաբանում է Ռուսաստանի և Հայաստանի երկկողմ հարաբերություններում աճող լարվածության պատճառները։
-Պարո՛ն Պողոսյան, ինչո՞ւ է Մոսկվան խստացրել պահանջները հայկական ներմուծման նկատմամբ։ Իրականում ի՞նչ է կատարվում հայ-ռուսական հարաբերություններում։
–Որքանով ես եմ պատկերացնում, Ռուսաստանի դիրքորոշումը հետևյալն է. եթե Հայաստանը որոշում է կայացրել դուրս գալ Եվրասիական տնտեսական միությունից և մտնել Եվրոպական միության կազմ, Ռուսաստանի համար կարևոր չէ՝ դա տեղի կունենա հիմա, 5, թե 15 տարի հետո. իմաստ չկա անցումային շրջանում նրան տրամադրել ԵԱՏՄ տնտեսական արտոնությունները։ Ռուսաստանը չի ցանկանում, որ Հայաստանն օգտագործի ԵԱՏՄ արտոնությունները՝ անմաքս արտահանումը, գազի ցածր գները և այլ տարաբնույթ տնտեսական առավելություններ՝ ապագա դուրսգալու հետևանքները մեղմելու համար։
Իրավիճակը բարդանում է նրանով, որ Ռուսաստանը ԵՄ-ն դիտարկում է որպես ռազմաքաղաքական բլոկ, որն իր գլխավոր մրցակիցն է։ ԵԱՏՄ անդամ երկրների նախագահների հայտարարությունը մեսիջ է Հայաստանին՝ մինչև 2026 թվականի վերջն անցկացնել ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու հանրաքվե։
Հայաստանի վարչապետ Փաշինյանը հանրաքվեի անցկացումը վաղաժամ է համարում, քանի որ ԵՄ-ի հետ բանակցությունները տեսական բնույթ են կրում։ Սակայն, Ռուսաստանի և ԵԱՏՄ-ի տեսանկյունից, եթե Հայաստանը քայլեր չձեռնարկի դուրս գալու ուղղությամբ, հնարավոր են պատժամիջոցներ կամ սահմանափակումներ Ռուսաստանի կողմից՝ չնայած անդամակցության իրավական պահպանմանը։ Հաշվի առնելով, որ ԵԱՏՄ-ի հետ Հայաստանի ապրանքաշրջանառության մինչև 90%-ը բաժին է ընկնում Ռուսաստանին, նման միջոցները կարող են հանգեցնել ռուսական շուկայի հասանելիության կորստին։
Ո՞ւր կտանեն լարված հայ-ռուսական հարաբերությունները։
-Շատ բարդ հարց է, և այն վերլուծելը նույնպես շատ բարդ է, որովհետև մեծ քանակությամբ տեղեկատվություն կա, բայց հիմնականում, այսպես ասենք՝ մի կողմից դա ինչ-որ քաղաքական սպեկուլյացիաների շրջանակներում եղած տեղեկատվություն է։ Մյուս կողմից՝ որևէ վերլուծություն անելու համար բավարար տեղեկատվությունը քիչ է։ Բայց ինձ թվում է, որ Ռուսաստանի դիրքորոշումը հազիվ թե փոխվի։ Ռուսաստանը շարունակելու է Հայաստանից պահանջել պաշտոնապես հրաժարում ԵՄ անդամակցության օրակարգից կամ էլ պահանջել Հայաստանից չեղարկել Եվրոպական միությանը Հայաստանի անդամակցության գործընթացը սկսելու մասին օրենքը, որն ընդունվել է 2025 թվականին։
Ռուսաստանը կարող է ասել՝ կա՛մ չեղարկեք այդ օրենքը, կա՛մ, եթե օրենքը թողնեք ուժի մեջ, դա Ռուսաստանի համար կնշանակի, որ Հայաստանն արդեն որոշում է կայացրել մտնել Եվրոպական միության կազմ, որի հետ ինքը դե-ֆակտո պատերազմի մեջ է։ Այդ ժամանակ, երևի թե, պետք է սպասենք, որ նվազագույնը տնտեսական միջոցները կշարունակվեն, և դա կարող է հասնել նաև գազի գնի կտրուկ բարձրացման, ավիահաղորդակցության չեղարկման և այլնի։ Օրինակ՝ ինչպես 2019 թվականին, 4 տարի ոչ մի ավիահաղորդակցություն չկար Ռուսաստանի և Վրաստանի միջև։ Դա նույնպես չի կարելի բացառել։ Կարող են լինել ինչ-որ սահմանափակումներ Ռուսաստանից Հայաստան ֆինանսական փոխանցումների վրա։
Կարծում եմ, որ, այնուամենայնիվ, Ռուսաստանը կշարունակի պահանջների իր քաղաքականությունը, որպեսզի Հայաստանը կազմակերպի այդ հանրաքվեն։ Եթե Հայաստանը հրաժարվի մի քանի ամսվա ընթացքում հանրաքվե անցկացնելուց կամ պաշտոնապես հայտարարի, որ ԵՄ անդամակցության ծրագրեր չունի, ապա Ռուսաստանը կշարունակի տնտեսական ճնշում գործադրել նրա վրա։
–Արդյո՞ք ԵՄ-ին Հայաստանի անդամակցությունն է Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև լարվածության հիմնական պատճառը։
– Ռուսաստանը երկկողմ հարաբերություններում լարվածության հիմնական պատճառ է համարում Հայաստանի մի շարք գործողություններ, որոնք ուղղված են ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի հետ համագործակցության խորացմանը: Առանցքային այդ գործոններն են՝
1.Մերձեցումը Արևմուտքի հետ. Հայաստանը արտաքին քաղաքականության կենտրոնը շեղում է դեպի ԵՄ և ԱՄՆ, ինչը Ռուսաստանն ընկալում է որպես իր հետ համագործակցության սահմանափակում։ Դա արտահայտվում է հայ-ադրբեջանական հակամարտության կարգավորման գործում ամերիկյան կողմի ակտիվ մասնակցությամբ, որտեղ ԵՄ-ն և ԱՄՆ-ն փաստացի դուրս են մղել Ռուսաստանին՝ որպես հիմնական միջնորդի։ Օրինակներ են Բրյուսելյան հարթակը, ԱՄՆ-ի հետ ռազմավարական խարտիան (2025 թ. հունվար) և Վաշինգտոնի գագաթնաժողովը (2025 թ. օգոստոս), որտեղ քննարկվում էր կոմունիկացիաների բացումը, որոնք պետք է կապեն Ադրբեջանը Նախիջևանի հետ Սյունիքով՝ ամերիկացիների ներգրավմամբ, ի տարբերություն ռուսական վերահսկողության տակ գտնվող նախկին պայմանավորվածությունների։
- Հայաստան-ԵՄ գագաթնաժողովը․ սա նույնպես դիտարկվում է որպես այս տրենդի մաս։ Ընդհանուր առմամբ, կարող եմ ասել, որ Հայաստանի սահուն շարժը Ռուսաստանի հետ ռազմավարական գործընկերությունից դեպի Եվրոպական միության և ԱՄՆ-ի հետ խորացված համագործակցություն հանդիսանում է այն լարվածության գլխավոր պատճառը, որը մենք հիմա տեսնում ենք հայ-ռուսական հարաբերություններում։
3.Ռուսական ընկերությունների դուրսմղումը ռազմավարական ոլորտներից. Ռուսաստանը հայկական երկաթուղու կոնցեսիոն կառավարումից «Ռուսական երկաթուղիներ»-ի (РЖД) բացառումը մեկնաբանում է որպես ավելի մեծ գործընթացի մաս։ Այդ գործընթացը ներառում է՝ էլեկտրական բաշխիչ ցանցերի ազգայնացումը, որոնք նախկինում վերահսկվում էին ռուսական ընկերության կողմից: Ատոմային նախագծերից Ռուսաստանին դուրս մղելու փորձերը, մասնավորապես՝ Հայաստանի բանակցությունները ԱՄՆ-ի հետ փոքր մոդուլային ռեակտորների ներդրման շուրջ՝ որպես Մեծամորի ԱԷԿ-ի փոխարինում։ Գազատրանսպորտային համակարգի հնարավոր ազգայնացումը, որն ամբողջությամբ վերահսկվում է «Գազպրոմի» կողմից։ Սա նպատակաուղղված գործընթաց է կամ նպատակաուղղված փորձեր՝ նվազեցնելու ռուսական ներկայությունը կամ ռուսական կապիտալը հայկական տնտեսության ռազմավարական ոլորտներում։ Այ սա իսկապես Ռուսաստանի համար շատ մեծ հարց է։ Ընդհանուր առմամբ՝ Հայաստանը դանդաղ անջատվում է Ռուսաստանից և դանդաղ ուզում է մոտենալ Եվրոպական միությանն ու ԱՄՆ-ին։ Այս բոլոր քայլերը կարող են հանգեցնել նրան, որ ռուսական ընկերությունների ներկայությունը հայկական տնտեսության տարբեր սեկտորներում կնվազեցվի։
-Պարո՛ն Պողոսյան, Հայաստանի համար ևս մեկ գլխավոր հարց է գազի հարցը, որը կապված է երկրի անվտանգության հետ։
-Ռուսաստանի տրամաբանությունը բավականին հստակ է ու պրիմիտիվ. «Դուք ստանում եք էժան ռուսական գազ, որովհետև մենք ձեզ համարում ենք բարեկամ երկիր։ Եթե Հայաստանն ուզում է բարեկամություն անել Ռուսաստանի թշնամիների հետ՝ ընդհանուր առմամբ ԵՄ-ի, առաջին հերթին Ֆրանսիայի (որոնք Ռուսաստանի համար հիմա գլխավոր հակառակորդներն են կամ նույնիսկ թշնամիները), ինչո՞ւ պետք է Ռուսաստանը Հայաստանին էժան ռուսական գազ վաճառի։ Եթե դուք մեր թշնամիների հետ եք, ուրեմն, խնդրում եմ, վճարեք շուկայական գինը կամ ձեզ համար գազի այլ մատակարարներ գտեք»։ Ես իրավիճակն այսպես եմ տեսնում։
–Ինչպե՞ս կմեկնաբանեք ԵԱՏՄ անդամ երկրների չորս առաջնորդների հայտարարությունը, որոնք պետք է մինչև դեկտեմբեր գնահատեն համայնքի համար հետևանքներն ու ռիսկերը՝ Հայաստանի անդամակցության կասեցման դեպքում։ Ձեր կարծիքով, ինչո՞վ է դա սպառնում ԵԱՏՄ-ին և Հայաստանին։
-ԵԱՏՄ նախագահների հայտարարությունը, երևի թե, մեսիջ է դեպի Հայաստան, և դա միայն Ռուսաստանի մտահոգությունը չէ, դա ԵԱՏՄ անդամ բոլոր չորս երկրների մտահոգությունն է։ Հայաստանը վեց ամսվա ընթացքում պետք է հստակ որոշում կայացնի՝ կա՛մ կազմակերպել հանրաքվե Եվրոպական միությանն անդամակցելու և Եվրասիական տնտեսական միությունից դուրս գալու վերաբերյալ, կա՛մ պաշտոնապես հրաժարվել Եվրոպական միության հետ ինտեգրման բոլոր ծրագրերից։
Եթե Հայաստանը հանրաքվե չանցկացնի և շարունակի ակտիվ գործողությունները ԵՄ-ի հետ մերձեցման ուղղությամբ, ապա փաստացի Հայաստանի անդամակցությունը ԵԱՏՄ-ին կարող է սառեցվել։ Ինչո՞ւ եմ ասում «փաստացի», որովհետև ես չգիտեմ՝ իրավականորեն կա՞ արդյոք նման հնարավորություն, որ ԵԱՏՄ մնացած անդամները սառեցնեն որևէ երկրի անդամակցությունը։ Բայց փաստացի, այդ չորս պետությունները կանեն հնարավոր ամեն ինչ, որպեսզի սառեցնեն Հայաստանի անդամակցությունը ԵԱՏՄ-ին 2026 թվականի դեկտեմբերին։
–Ձեր կարծիքով՝ Հայաստանը ո՞ր ուղին կընտրի՝ ԵԱՏՄ-ն, թե՞ Եվրոպական միությունը։
–Ինձ համար, այսպես ասենք, դա անիրական հարց է։ Նման հարց ընթացիկ օրակարգում չկա։ Մինչև 2046 թվականը ԵՄ-ին լիիրավ անդամակցելու Հայաստանի շանսերը չափազանց փոքր են, իսկ ԵՄ-ի և ԵԱՏՄ-ի միջև ընտրություն չկա, քանի որ առնվազն 20 տարվա ընթացքում Հայաստանը դժվար թե դառնա ԵՄ անդամ:
Ռուսական սպառման շուկայի կորուստը կլինի ծանր տնտեսական շոկ, քանի որ եվրոպական շուկաները հազիվ թե կարողանան նույն ծավալներով փոխարինել ռուսականին։ Վրաստանի օրինակը, որը, չնայած 2014 թվականի ԵՄ-ի հետ ազատ առևտրի համաձայնագրին, շարունակում է հենվել ռուսական շուկայի վրա գյուղմթերքի արտահանման համար, հաստատում է այս իրականությունը։
ՀՀ իշխանությունների հռետորաբանությունը ԵՄ-ին ինտեգրվելու վերաբերյալ գերազանցապես ներքաղաքական բնույթ է կրում, հատկապես ընտրությունների նախաշեմին։ Հայաստանի քաղաքացիների մեծամասնությունը դրական է վերաբերվում ԵՄ-ին՝ այն ասոցացնելով օրենքի, սոցիալական երաշխիքների և ընդունելի կենսամակարդակի հետ։ 2025 թվականին ընդունված օրենքը՝ ԵՄ-ին Հայաստանի անդամակցության գործընթացը սկսելու մասին, ինչպես նաև իշխանությունների հայտարարությունները Եվրոպային մոտենալու վերաբերյալ, առաջին հերթին ուղղված են ներքաղաքական տիրույթին։
–Պարո՛ն Պողոսյան, եթե Դուք կարծում եք, որ Երևանի մերձեցումը Եվրամիության հետ ներքին լսարանի համար է, ապա ինչո՞ւ Ռուսաստանը դա այդպես չի ընկալում։
-Ա՛յ, դա լավ հարց է։ Եթե անկեղծ, ես նույնպես մի քիչ զարմացած եմ, երբ լսում եմ, որ Ռուսաստանի ամենաբարձրաստիճան պաշտոնատար անձինք ասում են, թե Հայաստանը մտնում է Եվրոպական միություն, և դա ինչ-որ տնտեսական ռիսկեր է ստեղծում Ռուսաստանի համար։ Պարզ ասած՝ ինձ համար նույնպես դա մի քիչ զարմանալի է։ Կարծում եմ՝ նրանք հասկանում են, որ Հայաստանը դեռ շատ-շատ հեռու է Եվրոպական միություն մտնելուց։ Պարզապես, ինչպես ասեցի, երևի թե նրանց համար սա գլխավոր միտումն է։
Ռուսաստանի տեսանկյունից՝ եթե Հայաստանը մտնի ԵՄ կազմ 2046 թվականին, ապա Ռուսաստանը չի ուզում, որ Հայաստանը տնտեսական առավելություն ստանա ԵԱՏՄ անդամակցությունից կամ Ռուսաստանի հետ համագործակցությունից այս 20 տարիների ընթացքում։ Դա կարող է լինել 30 տարի, կամ կարող է ընդհանրապես երբեք չլինել։ Կան այլ պետություններ, որոնք չեն ստացել ԵՄ անդամակցություն՝ Սերբիան, Ալբանիան։ Նույնիսկ Մոնտենեգրոն, որն աշխարհագրորեն գտնվում է Եվրոպայում և ունի 600,000 բնակչություն, թեկնածուի կարգավիճակ ունի 2012 թվականից և հույս ունի ԵՄ անդամ դառնալ 2030 թվականին։ Իսկ Հայաստանը դեռ նույնիսկ թեկնածուի կարգավիճակ չի ստացել։ Այնպես որ, երբ ես ասում եմ «20 տարի», դա, երևի թե, ամենաօպտիմալ տարբերակն է Հայաստանի համար։
Զաբելա Ավագյան
