Բորիս Նավասարդյան. «Ուղիղ երկխոսությունը Հայաստանի և Ադրբեջանի հասարակությունների միջև վստահության միակ ուղին է»
Երկկողմ շփումները վճռորոշ դեր են խաղալու Հայաստանի և Ադրբեջանի քաղաքացիական հասարակությունների միջև փոխադարձ վստահության ամրապնդման գործում. այլ մեթոդ չկա: Միայն երկխոսությունն է օգնում մարդկանց հասկանալ միմյանց, ընդունել միմյանց դիրքորոշումները և վերացնել այդ դիրքորոշումներում այն տարրերը, որոնք թշնամանքի և ագրեսիայի հիմք են դառնում: Առանց ուղիղ երկխոսության երբեք ոչինչ չի ստացվի, իսկ դրա համար ժամանակ կպահանջվի: Հենց այդ պատճառով ենք մենք այսքան ինտենսիվորեն առաջ մղում մեր նախաձեռնությունը: Թեև 2025 թվականի հոկտեմբերին հայկական և ադրբեջանական քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների միջև առաջին շփումից ի վեր շատ քիչ ժամանակ է անցել, հանդիպումների ձևաչափը զգալիորեն ընդլայնվել է, դրանք դարձել են ավելի հաճախակի և հետաքրքիր:
Բորիս Նավասարդյան
Այս մասին RegionsTV-ի հետ զրույցում ասաց քաղաքական վերլուծաբան Բորիս Նավասարդյանը՝ մեկնաբանելով օրերս Ծաղկաձորում կայացած Հայաստանի և Ադրբեջանի քաղաքացիական հասարակության, փորձագիտական հանրության և մեդիա ներկայացուցիչների հանդիպումը, որին նա նույնպես մասնակցել է: Մեզ հետ զրույցում Նավասարդյանը մանրամասն պատմեց, թե հատկապես ինչ է քննարկվել, ինչպես նաև՝ ինչպիսի տրամադրություններ են փոխանցել ադրբեջանական պատվիրակության ներկայացուցիչները իրենց հասարակության վերաբերյալ:
Քաղաքացիական հասարակության հանդիպումների նոր ձևաչափի մասին
Բորիս Նավասարդյանը նշեց, որ եթե նախկինում հանդիպումները 5+5 ձևաչափով էին, ապա այսօր մասնակցում են երկու երկրների քաղաքացիական հասարակության, փորձագիտական հանրության և զանգվածային լրատվամիջոցների 40 ներկայացուցիչներ:
Ադրբեջանական պատվիրակությունը, անցնելով բոլոր անհրաժեշտ ընթացակարգերը, Հայաստան է ժամանել ցամաքային սահմանի սահմանազատված և սահմանագծված հատվածներով:
«Այն, որ կազմն այսքան ընդլայնված էր և ներկա էին ամենատարբեր մասնագիտական ոլորտների ներկայացուցիչներ, թույլ տվեց զրույց վարել ամենատարբեր ուղղություններով։ Սա, իմ կարծիքով, լավ նախադրյալ է, որպեսզի նախաձեռնություններն հետագայում առաջ մղվեն արդեն մասնագիտացված ոլորտներում, ինչպիսիք են շրջակա միջավայրի պահպանությունը, ջրային ռեսուրսների օգտագործումը, տնտեսական շփումները։ Բնականաբար, քննարկման առարկա դարձավ նաև քաղաքական գործընթացը, որը ներառում է խաղաղության և միջպետական հարաբերությունների հաստատման պայմանագրի ստորագրումը։ Իհարկե, ամենագլխավոր տպավորությունները կապված են այնպիսի խորհրդանշական գործոնների հետ, ինչպիսին է Ադրբեջանից Հայաստան ցամաքային սահմանի հատումը։ Սա առավել հետաքրքիր է, քանի որ Ադրբեջանի ցամաքային սահմանները հարևան երկրների հետ փակ են դեռևս քովիդի ժամանակներից. փաստացի Հայաստանի համար բացառություն է արվել։ Այս ամենը խոսում է այն մասին, որ բարձրագույն քաղաքական մակարդակում կա հետաքրքրություն և աջակցություն այս նախաձեռնությանը»,-ասաց Բորիս Նավասարդյանը։
«Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնության քննարկման օրակարգը
Ինչ վերաբերում է կլոր սեղանի օրակարգին, Նավասարդյանը նշեց, որ «քննարկվել է ամենատարբեր ոլորտներում փոխգործակցության և համատեղ լուծումներ գտնելու հնարավորությունը։ Դա ջրային ռեսուրսների համատեղ օգտագործման ոլորտն է, քանի որ այն շատ կարևոր է դառնում տնտեսության այնպիսի ճյուղերի համար, ինչպիսին գյուղատնտեսությունն է. դա զանգվածային լրատվամիջոցներն են, որտեղ անհրաժեշտ է հոգ տանել տեղեկատվական լարվածության նվազեցման մասին և փնտրել բառեր, արտահայտություններ ու հասկացություններ, որոնք կնպաստեն երկու հասարակությունների միջև վստահությանը. դրանք նաև նոր նախագծերն են, որոնք արհեստական բանականության կիրառմամբ կիրականացվեն Հայաստանում և Ադրբեջանում»։
Տնտեսական ներուժը և ջրային ռեսուրսները
Մեր զրուցակցի գնահատմամբ՝ «տնտեսական շփումների զարգացումը սկզբունքորեն կարևոր է, քանի որ Ադրբեջանում կան հումքային ռեսուրսներ, որոնք կարող են մշակվել Հայաստանի ձեռնարկություններում, և հակառակը։ Այս ռեսուրսների օգտագործման օպտիմալացումը կարող է լավ արդյունքներ տալ։ Ջուրը կարելի է դիտարկել որպես արտահանման կարևոր առարկա՝ հաշվի առնելով, որ մեր երկրները բավականին հարուստ են ջրային ռեսուրսներով։ Դրանց վերականգնման հնարավորությունը կախված է այն քաղաքականությունից, որը կվարեն երկու երկրները։ Առավել ևս, որ մենք ունենք հարևան երկրներ, որոնք ջրի ծայրահեղ կարիք ունեն, և միայն համատեղ քաղաքականության շնորհիվ կարելի է մինչև վերջ օգտագործել այդ հնարավորությունը»։
Հումանիտար հարցեր. գերիներ և մշակութային ժառանգություն
Վերլուծաբանն ընդգծեց, որ չնայած այս կարճատև հանդիպումներին, հաջողվել է անդրադառնալ երկկողմ հարաբերությունների առանցքային ասպեկտներին։ Հայաստանի և Ադրբեջանի հարաբերություններին առնչվող բոլոր հարցերը դուրս չեն մնացել քննարկումների օրակարգից։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվել Արցախի հայ բնակչության վերադարձի և Բաքվից հայ ռազմագերիների վերադարձի հարցին։ Ձեռք է բերվել սկզբունքային համաձայնություն մարդու իրավունքների պահպանման անհրաժեշտության վերաբերյալ, ինչն ուղղակիորեն կապված է միջպետական հարաբերությունների կարգավորման հետ։ Հենց բարիդրացիական հարևանության և վստահության հաստատման հիման վրա է հնարավոր այդ իրավունքները երաշխավորող ինստիտուտների և պրակտիկաների ձևավորումը։
Ըստ Բորիս Նավասարդյանի՝ քննարկումները վերաբերել են նաև Լեռնային Ղարաբաղում հայկական մշակութային ժառանգության պահպանմանը։ Այս համատեքստում նկատվել է դրական արձագանք և ըմբռնում այն բանի, որ վանդալիզմը ցանկացած ձևով անընդունելի է։ Ճանաչվել է մշակութային հուշարձանների պահպանման կարևորությունը՝ անկախ դրանց ծագումից, ինչը կարևոր քայլ է այն բացասական տրամադրությունների հաղթահարման ճանապարհին, որոնք նախկինում առիթ են հանդիսացել այդ ժառանգության ոչնչացման համար։
Քաղաքացիների վերադարձի հարցը
Նա նաև նշեց, որ «արևմտյան ադրբեջանցիների» վերադարձի հարցում ընդհանուր դիրքորոշումն այսպիսին է. «երկկողմ հարաբերություններում չպետք է լինեն ոչ մի հավակնություններ և թելադրանք յուրաքանչյուր երկրի ներքին գործերի վերաբերյալ։ Մարդիկ կարող են վերադառնալ Հայաստան, բայց ոչ մի դեպքում դա չպետք է լինի կոլեկտիվ իրավունք (սա արդեն իմ ձևակերպումն է)։ Ոչ մի դեպքում կոլեկտիվ վերադարձի մասին խոսք լինել չի կարող։ Բայց եթե Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերություններ ձևավորվեն, և մարդիկ ցանկանան տեղափոխվել ապրելու այնտեղ, որտեղ ապրել են, ասենք, 40 տարի առաջ, ապա ես կարծում եմ, որ քաղաքակիրթ երկրներում դրա համար ոչ մի խոչընդոտ չպետք է լինի։ Նույնը վերաբերում է հայերին, ովքեր ժամանակին լքել են Ադրբեջանը»։
Աշխատանք հասարակական կարծիքի հետ
Բնութագրելով ադրբեջանական հասարակության տրամադրությունները Հայաստանի հետ խաղաղության հարցում՝ Նավասարդյանը համարում է, որ բավականին դինամիկ գործընթացներ են տեղի ունենում, և այդ տրանսֆորմացիան մեծապես պայմանավորված է երկխոսության նախաձեռնություններով, ինչպիսիք են «Խաղաղության կամուրջը» և այլն, որոնցում ակտիվորեն մասնակցում է Երևանի մամուլի ակումբը․«Մասնավորապես, կարծում եմ, որ Բաքվի մամուլի ակումբի հետ մեր համատեղ «Շփման գիծ» հաղորդումն իր խորագրերով արդեն լավ լսարան է հավաքել, և այն կառուցողական երկխոսությունը, որը տեղի է ունենում ադրբեջանական և հայկական կողմերի մասնակիցների միջև, մեծապես նախապատրաստում է հասարակական կարծիքը մեր երկրների միջև բոլոր խնդիրների կառուցողական լուծումներին: Հասկանալի է, որ թե՛ հայկական, թե՛ ադրբեջանական հասարակություններում գոյություն ունի անընդունելիություն կամ անվստահություն այս նախաձեռնությունների հանդեպ: Բայց հենց այդ պատճառով «Խաղաղության կամուրջը» նպատակ է դրել առավելագույնս ընդլայնել ձևաչափը՝ երկխոսությունների մեջ ներգրավելով տարբեր տեսակետներ ունեցող մարդկանց ինչպես երկկողմ, այնպես էլ երկրների ներսում։ Կարծում եմ՝ համատեղ ջանքերով մենք կգտնենք լավագույն լուծումները մեր երկրների ապագայի համար»։
Մշակույթի և կինոյի դերը ժողովուրդների փոխվստահության գործում
Առանձնակի ուշադրություն է դարձվել ապագայում Հայաստանի և Ադրբեջանի քաղաքացիական հասարակության միջև մշակութային ծրագրերի հեռանկարներին։ Այս ոլորտում փոխգործակցությունը, ինչպես ընդգծել է RegionsTV-ի զրուցակիցը, նպաստում է ժողովուրդների միջև վստահության և փոխըմբռնման ամրապնդմանը։ Նա նշեց, որ «որպեսզի հարևան ժողովուրդները ավելի լավ ճանաչեն միմյանց, պետք է ֆիլմեր նկարահանել սովորական մարդկանց կյանքի, նրանց հոգսերի մասին։ Արդեն առաջիկա ամիսներին այս ուղղությամբ աշխատանքներ կիրականացվեն։ Խոսքը գնում էր նաև երիտասարդ հեղինակների, ժամանակակից հեղինակների գրական ստեղծագործությունների թարգմանության մասին, որոնք, ընդհանուր առմամբ, ամփոփում են հակամարտության պայմաններում ապրելու հետ կապված բոլոր հույզերն ու զգացմունքները։ Այսինքն՝ այս ամենը մշակույթի, գրականության միջոցով նույնպես կօգնի ավելի լավ հասկանալ միմյանց։ Հասկանալի է, որ սա բավականին տևական և աշխատատար գործընթաց է, բայց ինչ-որ ժամանակ պետք էր սկսել»։
Բոլոր հարցերը կարող են լուծվել միայն Երևանի և Բաքվի անմիջական համաձայնությամբ
Քաղաքական վերլուծաբանը նշեց, որ մեր հասարակություններում կան շատ տարբեր տրամադրություններ, բայց մենք պետք է հասնենք նրան, որ գերիշխող դառնան այն տրամադրությունները, որոնք նպաստում են քաղաքակիրթ և բարիդրացիական հարաբերություններին։ Նավասարդյանը համոզմունք հայտնեց, որ փոխադարձ հարգանքի նորմալ հարաբերությունները կարող են հիմք հանդիսանալ ինչպես Ադրբեջանի, այնպես էլ Հայաստանի զարգացման համար։
«Բաքվում և Երևանում հասկացան, որ, միջազգային գործընկերների մասնակցության ողջ կարևորությամբ հանդերձ, բոլոր հարցերը վերջնականապես կարող են լուծվել միայն Երևանի և Բաքվի անմիջական համաձայնությամբ։ Այսինքն՝ մեզ կարող են օգնել մեր երկխոսության մեջ, բայց ոչ ոք մեր փոխարեն չի կարող մեզ առաջարկել մեր խնդիրների լուծումը։ Այսօր երկու երկրներում տնտեսական զարգացման հիմնական ուղղությունը կապված է Միացյալ Նահանգների կողմից առաջարկված նախագծերի հետ, այդ թվում նաև նրանց, որոնք առաջարկվել են փոխնախագահ Վենսի այցի ժամանակ, և որոնք ուղղակիորեն կապված են խաղաղության և հարաբերությունների կարգավորման հետ։
Եվ եթե հակամարտությունը պահպանվի, զարգացման այս բոլոր հեռանկարները անհնար կլինեն։ Այս ըմբռնումը կարող ենք դիտարկել որպես պրագմատիկ մոտեցում։ Այս գիտակցումը հասնում է երկու երկրների ղեկավարներին, և նրանք լավ հասկանում են, որ այն պահին, երբ հայտնվեն հակամարտության և առճակատման որևէ նոր դրսևորումներ մեր երկրների և ժողովուրդների միջև, բոլոր այդ նախագծերը կփակվեն, քանի որ դրանք կարող են զարգանալ և իրենց պտուղները տալ միայն կայունության և անվտանգության պայմաններում»,- ընդգծեց քաղաքական վերլուծաբանը։
Զաբելա Ավագյան
