Ադրբեջանը փորձում է ներկայանալ որպես պարտավորություններով չկաշկանդված և Թուրքիայից անկախ գործող պետություն․ Հայրապետյան

Ադրբեջանում շարունակվում են հիջաբ կրելու սահմանափակման դեմ բողոքի ցույցերը։ Իրավիճակը սրվեց այն բանից հետո, երբ երկրի կառավարությունը սահմանեց միասնական դպրոցական համազգեստ՝ փաստացի արգելելով աշակերտուհիներին և ուսուցիչներին հիջաբով ներկայանալ ուսումնական հաստատություններ։ Հաջորդ օրը գլխաշորով դպրոց եկած աղջիկներին թույլ չտվեցին ներս մտնել։

REGIONSTV-ին տված հարցազրույցում ադրբեջանագետ Տաթևիկ Հայրապետյանը նշում է՝  եթե նման որոշում չընդունվեր, վիճահարույց իրավիճակն ու դրան հաջորդած բողոքի ցույցերը, հավանաբար, չէին լինի։

Հայրապետյանն ընդգծել է նաև, որ Ադրբեջանի պետական հեռուստատեսության հայտարարությունները դպրոցներում «իրանա-արաբական մշակույթի» տարածումը թույլ չտալու մասին բացահայտ քաղաքական բնույթ ունեն։ Դպրոցականների և մանկավարժների մասնակցությամբ բողոքի ցույցերն անցկացվում են հենց այս իրադարձությունների ֆոնին։ Ադրբեջանում նման ցույցերը հաճախ չեն լինում, ուստի երեխաների մասնակցությամբ հանրահավաքները աննախադեպ երևույթ են։

Ամեն ինչ սկսվել է 2026 թվականի սեպտեմբերի 21-ին նախարարների կաբինետի ընդունած որոշումից։ Դրա համաձայն՝ դպրոցներում արգելվում է կրել հագուստի լրացուցիչ տարրեր, որոնք «հակասում են աշխարհիկ կրթության սկզբունքին»։ Թեև որոշման մեջ «հիջաբ» բառը չի հիշատակվում, փաստացի հենց այդ հագուստն է համապատասխանում նշված սահմանմանը։

Հիջաբը մուսուլման կանանց ավանդական գլխաշորն է, որը ծածկում է մազերը, ականջներն ու պարանոցը, սովորաբար նաև մասամբ՝ ուսերը՝ դեմքը բաց թողնելով։

Դպրոցների վարչակազմերը որոշումն ընկալել են որպես հիջաբ կրելու ուղղակի արգելք։ Որոշումից մի քանի օր անց հիջաբով աշակերտուհիներին և ուսուցչուհիներին դադարել են թույլատրել մասնակցել դասերին։ Աշակերտուհիների ծնողներն ու նրանց աջակցող հասարակության մի մասը սա համարում են կրթության սահմանադրական իրավունքի խախտում և կրոնական խտրականություն։

Հիջաբ կրելու արգելքի դեմ բողոքի ցույցերը Բաքվում և Ադրբեջանի այլ շրջաններում սկսվել են հոկտեմբերին։ Բախումների և ձերբակալությունների մասին հաղորդումները տարածվել են հոկտեմբերի 12-ից։ Բողոքի ցույցերին մասնակցում են ոչ միայն հիջաբ կրող աղջիկները, այլև նրանց դասընկերները, որոնց վրա արգելքն անմիջականորեն չի տարածվում։ Հատկանշական է, որ օտարերկրյա դիվանագիտական ներկայացուցչությունների առջև ցույցերը սկսվել էին ավելի վաղ։ Օրինակ՝ հոկտեմբերի 3-ին նման ցույց է անցկացվել Ստամբուլում։

Ադրբեջանը աշխարհիկ պետություն է, որտեղ կրոնը պաշտոնապես տարանջատված է քաղաքական իշխանությունից։ Միևնույն ժամանակ, կառավարությունը ձգտում է վերահսկել քաղաքացիների կրոնականության մակարդակը։ Ադրբեջանի ներքին գործերի նախարարության տվյալներով՝ հոկտեմբերի 12-ի դրությամբ 37 մարդ ձերբակալվել էր, ավելի քան 200-ը՝ բերման ենթարկվել։

Տաթևիկ Հայրապետյանն ուշադրություն է հրավիրել մի քանի կարևոր հանգամանքի վրա։ Նրա խոսքով՝ Ադրբեջանում, որը ընդունված է համարել մուսուլմանական երկիր, դասերի ժամանակ հիջաբ կրելը չի թույլատրվում, մինչդեռ քրիստոնեական բազմաթիվ երկրներում նման երևույթը միանգամայն ընդունելի է։ Սա հարցեր է առաջացնում Ադրբեջանի իշխանությունների որոշման և այդ հարցում նրանց դիրքորոշման վերաբերյալ։

Հայրապետյանն ընդգծում է, որ եվրոպական մի շարք երկրներում մուսուլմանները ակտիվորեն պաշտպանում են փակ հագուստ կրելու, առավել ևս՝ հիջաբ կրելու իրենց իրավունքը։ Միևնույն ժամանակ, Իրանից և այլ մուսուլմանական երկրներից մարդիկ, որտեղ կանայք գլխաշոր են կրում, կարողանում են ուսումնական հաստատություններ հաճախել՝ պահպանելով իրենց կրոնական համոզմունքները։

«Ոչ ոք իրավունք չունի արգելելու նրանց փակ հագուստով դպրոց հաճախել, առավել ևս՝ գլխաշոր կրել։ Դա նրանց անձնական ընտրությունն է, իսկ արգելքը՝ նրանց իրավունքների սահմանափակում»,-նշում է փորձագետը։

Քաղաքագետի կարծիքով՝ «Ադրբեջանի իշխանությունները, ցանկանալով կանխել զանգվածային բողոքի դրսևորումները, ուշադիր հետևում են իրավիճակի զարգացմանը, ձերբակալություններ են իրականացնում և տարբեր միջոցներ ձեռնարկում։ Ադրբեջանի ղեկավարության խնդիրը բարդացնում է նաև այն հանգամանքը, որ դիմակայությանը մասնակցում են կանայք և երեխաներ։ Ամեն դեպքում, հիջաբ կրելու արգելքի մասին այս որոշումը բավական տարօրինակ է թվում։ Կարծում եմ՝ դա Ադրբեջանի ղեկավարության սխալ հաշվարկն է»։

Հայրապետյանի խոսքով՝ Ադրբեջանում տեղի ունեցող իրադարձությունները որևէ կապ չունեն Իրանի հետ, և Թեհրանը դրանց մասնակից չէ։

«Հիջաբ կրելու արգելքի մասին որոշումն ընդունել է Ադրբեջանի կառավարությունը։ Այն քննադատության է արժանացել Թուրքիայի, Իրանի և արաբական տարբեր երկրների կողմից։ Սոցիալական ցանցերում քննադատության ալիք է բարձրացել, սակայն Իրանի անմիջական մասնակցության որևէ դրսևորում չի եղել։ Թեհրանը կտրականապես հերքել է հարևան երկրի ներքին գործերին միջամտելու մեղադրանքները, այդ թվում՝ դպրոցներում հիջաբ կրելու շուրջ վեճին առնչվող մեղադրանքները։ Միևնույն ժամանակ, Բաքուն Թուրքիային մեղադրում է Ադրբեջանի դեմ տեղեկատվական հարձակումներ իրականացնելու մեջ և կոչ է անում չմիջամտել իր ներքին գործերին, սակայն Իրանի հասցեին նման մեղադրանքներ չի հնչեցնում։ Ադրբեջանը պարզապես փորձում է այս հագուստը ներկայացնել որպես հետամնացության նշան, իսկ դրա արգելքը՝ որպես առաջընթացի դրսևորում»,-ասում է ադրբեջանագետը։

Տաթևիկ Հայրապետյանի խոսքով՝ գլխաշոր կրելու արգելքի հետևանքով Ադրբեջանում տեղի ունեցած վերջին անկարգությունները սրել են Բաքվի և Անկարայի հարաբերություններում առկա լարվածությունը։ Նրա կարծիքով՝ խնդրի հիմքում Ադրբեջանի կապերն են Իսրայելի հետ։

Հատկանշական էր այն դեպքը, երբ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում Ադրբեջանի պատվիրակությունը, ի տարբերություն Թուրքիայի պատվիրակության, չլքեց դահլիճը Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուի ելույթի ժամանակ։

«Ավելի վաղ Էրդողանը ՄԱԿ-ի ամբիոնից հայտարարել էր, որ աշխարհում կան իսլամական երկրներ, որոնք, ցավոք, արգելում են աղջիկներին դպրոցներում գլխաշոր կրել՝ դա որակելով որպես իսլամաֆոբիայի դրսևորում»,-հիշեցնում է Հայրապետյանը։

Դրանից հետո Թուրքիայում իշխող կուսակցության վերահսկողության տակ գտնվող լրատվամիջոցները լայնածավալ հակաադրբեջանական արշավ են սկսել՝ Ալիևի վարչակազմին մեղադրելով ներքին սխալ քաղաքականություն վարելու մեջ։

Այնուհետև բողոքի ցույցեր են սկսվել Ադրբեջանում, որտեղ Թուրքիային բացահայտորեն մեղադրել են երկրի ներքին գործերին միջամտելու մեջ։ Թուրքիայում էլ ցույցեր են անցկացվում Ալիևի դեմ, իսկ թուրք պաշտոնյաները կոշտ հայտարարություններ են անում։ Դրանց թվում են նաև Էրդողանի մերձավոր խորհրդական Օքթայ Սարալի հայտարարությունները։

Ի պատասխան՝ «Ենի Ադերբեջան» իշխող կուսակցությունը պաշտոնական հայտարարություն է տարածել՝ Թուրքիայի իշխող կուսակցության պատգամավորների և Սարալի խոսքերը որակելով որպես պոպուլիստական և անպատասխանատու։

«Ադրբեջանական կողմը հիշեցրել է «մեկ ազգ, երկու պետություն» ձևակերպումը՝ հատուկ ընդգծելով, որ խոսքը երկու անկախ պետությունների մասին է։ Այս ձևակերպումը որևէ կողմին իրավունք չի տալիս միջամտել մյուսի ներքին գործերին կամ պարտադրել սեփական գաղափարախոսությունը։

Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանի դպրոցներում հիջաբ կրելու արգելքից հետո երկու երկրների միջև լարվածության աճի ֆոնին Թուրքիայի արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանը մեկնել է Բաքու։ Նա ընդգծել է տարածաշրջանային երկխոսության և երկրների միջև վստահության ամրապնդման կարևորությունը»,-նշում է Հայրապետյանը։

Ադրբեջանագետն ընդգծում է՝  ստեղծված իրավիճակն ու Ադրբեջանի տարածաշրջանային դիրքավորումը Ալիևին դրդել են բացահայտ հակամարտության մեջ մտնել Թուրքիայի հետ։

«Վերջին շրջանում Ադրբեջանը փորձում է ներկայանալ որպես պարտավորություններով չկաշկանդված և առավելագույնս անկախ գործող պետություն։ Ալիևը սրել է հարաբերությունները նույնիսկ Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի հետ, էլ չխոսելով ԱՄՆ-ին ուղղված շանտաժի մասին։ Ադրբեջանը փորձում է մտնել մեծ տերությունների ակումբ՝ իրեն հավասար դիրքում դնելով Թուրքիայի, Իրանի և Ռուսաստանի հետ։ Այս պայքարն ակնհայտ է։ Ալիևն այլևս չի ցանկանում մնալ հայ-վրացական տարածաշրջանային հարթակի ծայրամասում»,-վստահեցնում է Հայրապետյանը։

Հոկտեմբերի 2-ին «Ենի Ազերբայջան» կուսակցության համագումարում Իլհամ Ալիևը կոշտ հայտարարություն է արել՝ նշելով, որ ոչ ոք իրավունք չունի միջամտելու երկրի ներքին գործերին և Բաքվին թելադրելու՝ ինչպես գործել։

Նա նշել է, որ պատերազմի ժամանակ իրեն ոչ ոք աջակցություն չի ցուցաբերել, թեև նախկինում պնդել էր, որ առանց Թուրքիայի օգնության Ադրբեջանը չէր կարողանա որևէ հաջողության հասնել։

«Այժմ նա ինքնուրույն քայլեր է ձեռնարկում, որոնք չեն գոհացնում Թուրքիային, հատկապես՝ հաշվի առնելով Ադրբեջանի և Իսրայելի հարաբերությունները։ Թուրքիան էլ, իր հերթին, ցույց է տալիս իր դիրքորոշումը՝ Բաքվից պահանջելով հստակ կողմնորոշվել Իսրայելի հետ իր հակամարտության հարցում»,-նկատում է Հայրապետյանը։

Նա նշում է նաև, որ Մերձավոր Արևելքում հարաբերություններն ու դիրքավորումները վերափոխվում են։ Այս համատեքստում Թուրքիան հակաիսրայելական դիրքորոշում ունի և փորձում է սեփական տարածաշրջանային շահերից ելնելով խոչընդոտել Իսրայելի դիրքերի ամրապնդմանը։ Սակայն սա ավելի լայն հարց է, և այդ ֆոնին Բաքվի քաղաքականությունն արդեն դժգոհություն է առաջացնում Անկարայում։

Քաղաքագետի կարծիքով՝ հաշվի առնելով Ադրբեջանի վարած քաղաքականությունը՝ հետագայում ադրբեջանա-թուրքական հարաբերությունների վատթարացումը միանգամայն հավանական է։ Այնուամենայնիվ, նա կարծում է, որ կուլիսների հետևում տեղի ունեցող իրական գործընթացները հայտնի չեն։

Հայրապետյանն ընդգծում է, որ այս երկու պետություններին կապում են ամուր ռազմաքաղաքական և տնտեսական հարաբերություններ։ Դրանք խորն են ու բազմաշերտ, և երկու կողմերն էլ մեծապես կարևորում են այդ կապերի պահպանումը։

Ավելին, նրանց միջև գոյություն ունի փաստացի ռազմաքաղաքական դաշինք, որը ձևակերպվել է 2021 թվականի հուլիսին Շուշիում ստորագրված հռչակագրով։ Այն ապահովում է երկու երկրների փոխկախվածության բարձր մակարդակը։

Պետք չէ անտեսել նաև մեկ այլ հանգամանք, որը սերտորեն կապում է կողմերին. Ադրբեջանը թուրքական «Թուրան» նախագծի անբաժանելի մասն է։ Նրանց հարաբերություններն այնքան սերտ են, որ այդ կապերի խզումը քիչ հավանական է։ Բազմաթիվ հարցեր լուծվում են կուլիսների հետևում։ Չնայած պաշտոնական հայտարարություններին՝ կողմերը հաճախ կարողանում են տարաձայնությունները հարթել շատ ավելի արագ, քան դա երևում է հանրային տեղեկատվական դաշտում։

Տաթևիկ Հայրապետյանի կարծիքով՝ Ադրբեջանը, պահպանելով չեզոքություն, ծառայել է որպես Թուրքիայի և Իսրայելի միջև բանակցությունների հարթակ։ Երկու կողմերն էլ շահագրգռված են եղել այդ ձևաչափի պահպանմամբ։

Սակայն, նրա գնահատմամբ, այժմ Ադրբեջանը գնալով ավելի դժվարությամբ է կարողանում չեզոքություն պահպանել այդ երկխոսության ընթացքում։ Այն, ինչ նախկինում բավական հարմար էր Բաքվի համար, այժմ նրան բարդ իրավիճակի մեջ է դնում։ Հայրապետյանը վստահ չէ, որ երկիրը կկարողանա շարունակել նույն քաղաքականությունը։

Եզրափակելով՝ Տաթևիկ Հայրապետյանը նշում է, որ ստեղծված իրավիճակը Հայաստանի համար հնարավորություն է բացում Անկարայի հետ ուղիղ երկխոսության համար․«Բնականաբար, նման հեռանկարներ կան։ Հայաստանը և Թուրքիան կապեր են պահպանում։ Հիմնական հարցն այն է, թե որքանով են իշխանությունները պատրաստ օգտվելու այդ հնարավորություններից։ Սակայն այս պահին Թուրքիայի կողմից որևէ հայտարարություն չկա, որը հիմք կտար ենթադրելու, որ սահմանը մոտ ապագայում կբացվի։ Կարծում եմ՝ Թուրքիան կարող է պարզապես այս հարցն օգտագործել Ադրբեջանի վրա ճնշում գործադրելու համար և փորձել ստիպել Բաքվին կատարել իր ուզած քայլերը։ Հետևաբար, չեմ կարծում, որ սահմանը կհասնի բացման փուլին»։

Զաբելա Ավագյան